Van: Tarih ile Umut Arasında - Van’ın Kültürel Durumu
Geçmişin Anılarından Yarının Hayallerine
Önsöz
Van sadece büyük bir göl ve meşhur kahvaltısı değildir. Van bir ruhtur, bir hikayedir, bir sestir. Dağların arasında, gölün kıyısında binlerce yıldır burada insanlar kültür üretiyor. Peki bugün soruyoruz: Bu kültür nerede? Nasıl oldu ve nasıl olacak? Bu yazı bu sorulara cevap arıyor.
1. Dün: Van Kültürünün Derin Kökleri
Tarihi Miras
Van’ın tarihi Urartularla başlar. Başkentleri "Tuşba" buradaydı. Kayaların üzerindeki Van Kalesi hala Urartu krallarının hikayesini anlatıyor. Sonra Ermeniler, Selçuklular, Moğollar, Akkoyunlular ve Osmanlılar geldi. Her biri bu topraklarda bir iz bıraktı. Adadaki Akdamar Kilisesi, Ulu Cami, Hoşap Kalesi, Muradiye Köprüsü... Bunların hepsi taş kitaplar.
Sözlü Kültür ve Sanat
Van yüzyıllarca Dengbejliğin merkeziydi. Dengbej türküsüyle tarih, aşk ve acıyı anlatırdı. 3 adımlı Van Halayı, rengarenk kıyafetler, kadınların altın ve gümüşleri kimlikti.
Vanlı kadınlar elleriyle halı, kilim ve heybeler dokur. Her motif bir hikayedir. Van gümüş işlemeciliği tüm Doğu’da meşhurdu. Ve farklı gözlü "Van Kedisi" de şehrin sembolü oldu.
Dil ve Bilim
Van her zaman çok dilli bir şehirdi. Medreselerinde Kürtçe, Türkçe, Arapça ve Farsça birlikte okutulurdu. Alimler, şairler ve filozoflar burada yetişti. Bu zenginlik Van’ı medeniyetlerin kavşak noktası yaptı.
2. Bugün: Van’da Işık ve Gölge
Olumlu Yönler
- Üniversite ve Gençler: Yüzüncü Yıl Üniversitesi ile Van gençleşti. Edebiyat dernekleri, öğrenci tiyatro grupları, duvar gazeteleri açıldı. Gençler umutlu.
- Festivaller ve Etkinlikler: Son yıllarda Van Kültür Yolu Festivali, konserler, sergiler ve tiyatrolar şehre renk kattı. Bu yeni kapılar açıyor.
- Dijital ve Medya: Gençler bugün Youtube ve TikTok’ta Kürtçe müzik, komedi ve şiir üretiyor. Kültür artık sadece sahnede değil, avuçlarının içinde.
Zorluklar ve Yaralar
- Göç ve Kopuş: Büyük göçle köy ve yaşlılarla bağ koptu. Annelerimizin söylediği ninni, masal ve hikayeler azaldı.
- Destek Eksikliği: Yerel bir sanatçı albüm yapmak için, bir yazar kitap bastırmak için destek bulamıyor. Birçok kişi bu yüzden sanatından vazgeçiyor.
- Unutulma Tehlikesi: Dengbej kalmadı. Bazı el sanatları sadece müzelerde kaldı. Hızlı davranmazsak bu miras 10-15 yıl içinde kaybolacak.
- Altyapı Eksikliği: Gece 12’ye kadar açık kütüphaneler, profesyonel tiyatro salonları, bağımsız sanat galerileri yeterince yok.
3. Yarın: Bir Başka Van İçin Hayaller ve Öneriler
Van’ın kültür başkenti olması için ortak bir çalışmaya ihtiyaç var. Bu 5 adım yolu açabilir:
1. Yerel İnsana Yatırım
Yazar, ressam, filmci ve müzisyen gençler için fon, burs ve ödüller konulmalı. Ücretsiz atölyeler açılmalı. Sanat lüks değil, ihtiyaçtır.
2. Kültürel Altyapı Kurmak
Her mahalleye kütüphane. Her ilçeye kültür merkezi. Gerçek bir şehir tiyatrosu. Bunlar masraf değil, geleceğe yatırımdır.
3. "Van Arşivi Projesi"
Acele etmeli ve yaşlılarla, dengbejlerle röportajlar yapmalıyız. Tüm türküler, masallar, fıkralar ve Van ağzı kameraya alınmalı ve dijital bir arşive girmeli. Bu ahlaki görevimiz.
4. Kültür Turizmi: Gölün Ötesi
Turistler sadece kahvaltı için gelmesin. "Dengbej Yolu", "Gümüş İşleme Atölyeleri", "Sözlü Kültür Müzesi" için de gelsinler. Kültür ekonomiyi de döndürebilir.
5. Birlikte Yaşama Ruhunu Canlandırmak
Van’ın büyüklüğü her zaman çok dilliliğinde ve hoşgörüsündeydi. Bu mirası yeniden yaşamalıyız. Çünkü kültür farklılıklara yer verdikçe zenginleşir.
Son Söz: Umut Mesajı
Van göl gibi derindir. Doğru taşı atarsak dalgası uzağa gider.
Van’ın gerçek zenginliği gölün dibinde değil, insanlarının dilinde ve kalbinde.
Bugün bir dengbejin sesine, bir ressamın çizgisine ve bir şairin yazısına sahip çıkarsak, sadece kültürü korumuş olmayız. Çocuklarımızın geleceğini korumuş oluruz.
İnanıyorum. Van yapabilir.
_Saygı ve sevgilerimle
----------------------------
WAN: DI NAVA AV, KEvir Û ÇÎROKAN DE - 3000 SALÎ SERBILINDÎ
PÊŞEKI
Wan tenê bajarekî li ser nexşeyê nîne. Wan pirtûkek vekirî ye. Her rûpelek wê bi av, kevir û dilê mirov hatiye nivîsandin. Li rojhilatê Tirkiyê, li ber Gola Wanê rûniştiye mîna dayikek pîr û jîr. 3000 salî dîrok, çand, êş û hêvî di nav laşê wê de dijîn. Kovarên cîhanê gava behsa "cihên ku divê bêne dîtin" dikin, navê Wanê bêguman tê gotin. Lê Wan ji wêneyan mezintir e. Wan tê jiyîn.
Ev nivîs hewl dide Wanê bi hemû rengên xwe bide naskirin: bi erdnîgariya wê, dîroka wê, ronahiyên wê, huner û çanda wê.
1. ERDNÎGARÎ: KEÇEKA ÇIYA Û GOLÊ
Wan li herêma Rojhilatê Anatoliyayê, li bilindahiya 1720 metreyî hatiye avakirin. Derdora wê bi dîwarekî xwezayî hatiye dorpêçkirin: Çiyayê Sîpan 4058m, Çiyayê Erek 3186m, Çiyayê Artos 3550m. Ev çiya hem Wanê diparêzin hem jî avhewayê dijwar dikin.
Gola Wanê dilê vê coğrafyayê ye. Ew gola herî mezin a Tirkiyê ye û ya herî mezin a sodalî ya cîhanê ye. Rûerda wê 3713 km² ye. Ava wê şor e, nayê vexwarin lê derman e. Di havînê de kesên bi nexweşiyên çerm tên seravê. Rengê wê roj bi roj diguhere: sibê şîn, êvarê zêrîn.
Zivistanên Wanê dirêj û bi berf in. Carinan 2 metre berf dibare. Lê ev dijwarî mirovan hîn kiriye ku bibin xwedî hêz. Havîn kurt lê xweş in. Êvarên li kenarê golê sermayeke sivik heye, tew di Tebaxê de jî.
Wan li ser riya koçberiya çûkanda ye. Her sal bi hezaran cureyên çûkan ji vir derbas dibin. Herêm herwiha xwedî kaniyên germ û zinarên volkanîk e. Erdê volkanîk tovê xweş çêdike. Ji ber vê yekê zeviyên Wanê dewlemend in.
Pişika Wanê sembola herî girîng a vê erdnîgariyê ye. Di cîhanê de tenê li vê hewzeyê dijî. Çavên wê yek şîn yek zer in. Li gor efsaneyê, ew ji hezkirina golê avjeniyê fêr bûye.
2. DÎROK: HER KEvir ÇÎROKEK E
Dîroka Wanê bi Keyaniya Ûrartûyan MÖ 9. sedsal dest pê dike. Paytexta wan Tûşpa bû û îro em jê re dibêjin Kela Wanê. Kela li ser zinarekî 80 metre bilind radiweste û tevahiya bajar û golê di bin kontrola xwe de digire. Li ser dîwaran hîn jî nivîsên Qeuneformî yên Padîşah Sardurî û Xerxa hene. Ûrartiyan li vir perestgeh, avahî û kanalên avê çêkirin. Çawûştepe, Ayanis, Toprakkale hemû ji wê serdemê mane.
Piştî Ûrartûyan, Med, Faris, Îskender, Roma û Sasaniyan li vir hukum kirin. Lê ya herî girîng bandora Çanda Ermeniyan bû. Di sala 921an de li Girava Axtamarê Dêra Xaça Pîroz hat çêkirin. Kevirên wê mîna dantelê hatine xêzkirin. Sahneyên ji Încîlê: Adem û Hewwa, Nûh, Îsa. Ev dêr îro mîraseke cîhanî ye.
Di sedsala 11an de Selçûkiyan hatin. Di 1548an de Wan ket bin destê Osmaniyan û bû Eyaleta Wanê. Di vê demê de çanda bajêr du beş bû: hundirê kelê û derve. Mizgeft, medrese, kervansaray hatin çêkirin.
Sedsala 20an ji Wanê re dijwar bû. Koçberî, şer û erdhejîn. Lê her carê Wan ji nû ve rabû. Îro li her kolanê şopeke dîrokê heye. Tu di nav kolanan de dimeşî, tu di nav 3000 salan de digerî.
3. JÎYANA RONYAHÎ Û ENTELEKTUEL
20 salên dawî ji bo Wanê serdema ronahiyê bû. Zanîngeha Yüzüncü Yıl a Wanê 1982 hate damezrandin. Îro bi dehan hezar xwendekar hene. Fakûlteyên wêje, dîrok, civaknasî û hunerê bûne navenda fikrê ya herêmê.
Wêje: Wan her tim dayika wênesazan bû. Bi Tirkî: Yakup Kadri Karaosmanoğlu ji Wanê ye. Yılmaz Güney bi fîlmên xwe êşa Anatoliyayê anî cîhanê. Bi Kurdî: helbestvan û nivîskarên ciwan îro bi kovarên wekî Wanê, Rûpel, Hevî dengê xwe bilind dikin. Mijarên sereke: gol, sirgûn, windabûn, lê di heman demê de berxwedan.
Sînema û Şano: Festîvala Fîlma Kurt a Martiya Zêrîn her sal ciwanên ji tevahiya Tirkiyê tîne Wanê. Şanoyên bajarî bi Kurdî û Tirkî tên lîstin.
Çapemenî: Rojname û malperên herêmî rojane behsa pirsgirêk û çareseriyan dikin. Wan êdî tenê "bajarekî sînorî" nîne, bajarekî ku diaxive ye.
Ronahiyên Wanê dizanin ku çand tenê bi dîrokê nabe. Divê pirtûk jî bê xwendin, fîlm jî bê dîtin, helbest jî bê gotin.
4. ÇAND: KED, DENG Û MÊVAN
Çanda Wanê li ser 3 stûnan radiweste.
A. Muzîk û Dengbêjî
Dengbêjî kevnarîna herî mezin a Wanê ye. Dengbêj bi tenê, bê amûr, an jî bi saz û tembûrê çîrokên dirêj dibêje. Mijar: evîn, mirin, sirgûn, kahramanî. Şakiro, Karapetê Xaco ji vê axê derketin. Îro ciwan vê kevneşopiyê bi awayekî nûjen didomînin. Govend jî beşeke girîng e. Di dawetan de dest bi dest dibin û êşê vediguherînin hêzê.
B. Hunerên Destan
Jinên Wanê bi destên xwe dîrokê dinivîsin.
- Zîvkarîya Telkarî: Zîv bi destan tên kişandin û dibin zeng, guhar, kemer. Her yek yekta ye.
- Xaliyê Wanê: Bi rengên sor, şîn û zer. Her nexşe xwedî wate ye: "çav", "dar", "av".
- Battaniyeya Wanê: Ji hiriya bizinan tê çêkirin. Sar nagire.
C. Rûreşm û Mêvanperwerî
Li Wanê derî ji bo mêvan vekirî ye. Yê were malê, berî her tiştî çay tê pêşkêş kirin. Paşê taştê. Newroz bi agirên mezin tê pîroz kirin. Di dawetan de 3 roj govend tê lîstin.
5. HUNER Û XWARIN: TAMA WANÊ
Hunerên Dîtbarî: Fakûlteya Hunerên Ciwan a YYÜ û galeriyên serbixwe her meh pêşangehan vedikin. Mijara herî bijarte: rojava li ser golê. Ressam saetan rûdinişin û rengên avê dişopînin.
Xwarin: Ger tu behsa Wanê bikî û behsa xwarinê neke, tu tiştek negotiye.
- Taştêya Wanê: Di cîhanê de ya herî dewlemend. 30 cureyî zêdetir: peynîrê giyayî, qaymeq, murtuğa, kavut, hêk, zeytûn.
- Kavut: Ji ardê genim û rûn tê çêkirin. Xwarina zivistanê ye.
- Ayran Aşî, dewîn Kube, Keledoş, İçli Köfte
- Otlu Peynir: Peynîrê ku di nav çerm de bi giyayên çiyê tê hilanîn. Tama wê tenê li vir heye.
- Soda: Ji golê tê derxistin û di pîşesaziyê de tê bikaranîn.
Xwarina Wanê mîna mirovan e: sade lê kûr, germ û têrker.
6. WAN BI ÇI NAVDAR E? LÎSTEYA SERBILINDIYÊ
1. Gola Wanê - Deryayeke bê deryayî
2. Kela Wanê - 3000 salî şahidê dîrokê
3. Dêra Axtamarê - Hunerê kevirî
4. Pişika Wanê - Sembola bajar
5. Taştêya Wanê - Tescîlkirî
6. Dengbêjî - Mîrateya zimanê devkî
7. Zîvkarî û Xalî - Hunerê destan
8. Festîval - Gola Wanê Kültür Sanat Festivali
DAWÎ: WAN ÇI YE?
Wan bajarekî birîndar e. Gelek erdhej, gelek koç, gelek êş dîtiye. Lê Wan tu carî serî netewandiye. Çimkî gol heye. Çimkî ciwan hene. Çimkî her malek pirtûkxaneyek e.
Wan cihê ku borî û pêşeroj hev dibînin e. Tu li kelê radiwes
Ger tu bixwazî Tirkiyê fêm bikî, divê tu bî Wanê. Ger tu bixwazî mirovahiyê fêm bikî, divê tu li çavên mirovekî Wanî binihêrî. Li wir tu hem xemgîniyê dibînî hem jî hêviyê.
Yorum Yazın