Uluslaşma, Resmi Anlatı ve Hafızanın Asimetrisi: Bir Tarafın Bayramı, Diğer Tarafın Yas Günü

Tarih, sadece neyin hatırlandığıyla değil, aynı zamanda neyin unutturulmaya çalışıldığıyla da şekillenir.

Ulus-devletlerin kuruluş süreçlerinde inşa edilen resmi takvimler ve milli bayramlar, kurucu çoğunluğun kolektif kimliğini pekiştirmeyi amaçlarken, aynı toprakların kadim parçası olan azınlık grupların hafızasını görünmez kılma riski taşır. Türkiye’nin modern tarihindeki iki önemli dönüm noktası olan 19 Mayıs 1919 ve 23/24 Nisan 1920, bu hafıza asimetrisinin ve "ortaklaşamayan acıların" en somut örneklerindendir.

19 Mayıs: Karadeniz'in İki Farklı Hafızası.

Resmi tarih anlatısında 19 Mayıs 1919, Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkışıyla somutlaşan, sömürgeciliğe karşı ulusal direnişin ve bağımsızlığa giden yolun ilk adımıdır. Bu yönüyle Türk ulusu için küllerinden doğuşu müjdeleyen bir "Gençlik ve Spor Bayramı’dır.
Ancak madalyonun diğer yüzünde, yüzyıllardır Karadeniz (Pontus) bölgesinde yaşayan Rum nüfusu için bu tarih ve sonrasındaki süreç, tamamen farklı bir anlam taşır. I. Dünya Savaşı’nın başından itibaren tırmanan ve 1919 sonrasında Topal Osman gibi yerel milis güçlerin faaliyetleriyle yoğunlaşan çatışmalar, bölgedeki Rum halkı için kitlesel sürgünler, zorunlu göçler ve can kayıplarıyla neticelenmiştir. 1923 yılındaki nüfus mübadelesiyle nihayete eren bu süreç, Rum kolektif hafızasında bir yurdun kaybedilişi, kan ve gözyaşı olarak yer etmiştir. Bir taraf için egemenliğin ve kurtuluşun başlangıcı olan bu dinamik, diğer taraf için Karadeniz’deki yüzyıllık varlığın sona erişinin miladı olarak anılmaktadır.

Nüfus Verileri (Pontus Rumları):
1910-1912 Ecumenical Patriarchate istatistiklerine göre Karadeniz/Pontus bölgesinde (Trabzon, Sivas, Kastamonu vilayetleri ve çevresi) yaklaşık 397.000-416.000 Rum nüfus yaşıyordu. Yunan kaynakları ve bazı Batılı gözlemciler 400.000-500.000 civarında (bazen daha yüksek) rakamlar verirken, 1914 Osmanlı sayımlarında Yunan Ortodoks nüfusu daha düşük (yaklaşık 350.000-357.000) gösteriliyordu. Bu farklar, sayımların metodolojisi, askerlik ve vergi kaçınma gibi faktörlerden kaynaklanıyordu.

1919 sonrası süreçte (özellikle 1919-1922 arası) bölgede kitlesel kayıplar yaşandı. Bazı Pontus kaynakları ve araştırmalara göre 1914-1923 arasında yüz binlerce Pontus Rum’u hayatını kaybetti veya göç etti; 1923 Lozan Nüfus Mübadelesi ile kalan büyük çoğunluk (yaklaşık 280.000-350.000 Pontus Rum’u dahil) Yunanistan’a gönderildi. Bugün Türkiye’de kalan Pontus Rum nüfusu çok azalmış durumda (resmi tahminler birkaç bin, bazı kaynaklar crypto-Pontians ile birlikte daha yüksek). Yunanistan’da ise Pontus kökenliler yüz binleri buluyor.

23 ve 24 Nisan: Egemenlik ve Büyük Felaket (Medz Yeghern).

Benzer bir zamansal yakınlık ve anlamsal uçurum, Nisan ayının son günlerinde de görülür. 23 Nisan 1920, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışını, saltanatın yerine halk iradesinin ikame edilişini simgeleyen ve dünyaya "Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı" olarak armağan edilen kurucu bir gündür.
Buna karşılık, hemen bir gün sonrası olan 24 Nisan 1915, Ermeni halkı için tarihin en büyük trajedilerinden birinin başlangıcıdır. İstanbul’da Ermeni aydınların, siyasetçilerin ve kanaat önderlerinin tutuklanmasıyla başlayan bu süreç, 27 Mayıs 1915’te çıkarılan Sevk ve İskân (Tehcir) Kanunu ile Anadolu’nun dört bir yanındaki Ermeni nüfusun Suriye çöllerine (Deyrizor) doğru zorunlu göç ettirilmesine yol açmıştır.

Nüfus Verileri (Anadolu Ermenileri):

1914 öncesi Osmanlı Ermeni nüfusu konusunda tahminler değişkenlik gösterir. Resmi 1914 Osmanlı verilerine göre Gregorian Ermeniler yaklaşık 1.161.000, Katolik ve Protestanlarla birlikte toplam 1.2-1.3 milyon civarındaydı. Ermeni Patrikhanesi ve birçok Batılı/ Ermeni kaynağı 1.5-2 milyon (bazen更高) rakamlar verir. Britannica gibi referanslar 1.75 milyon civarını makul bulur.

Tehcir Kanunu ve sonrasındaki süreçte (açlık, hastalık, saldırılar ve katliamlar nedeniyle) büyük kayıplar yaşandı. Tarihçiler arasında ölüm sayısı 600.000’den 1.5 milyona kadar değişen tahminler vardır; yaygın kabul yaklaşık 1-1.5 milyon kayıp yönündedir. 1920’lerin başında Anadolu’daki Ermeni nüfusu dramatik şekilde azalmış, kalanlar da büyük ölçüde diaspora veya hayatta kalan küçük topluluklara dönüşmüştür. Bugün Türkiye’de Ermeni nüfusu (çoğunlukla İstanbul) on binler seviyesindedir.

Tarihsel Belgeler ve Ulus-Devlet Projesi Bağlamı:

Tehcir Kanunu (27 Mayıs 1915): Resmi adı "Vakt-ı Seferde İcraat-ı Hükûmete Karşı Gelenler İçin Cihet-i Askeriyece İttihaz Olunacak Tedabir Hakkında Kanun-ı Muvakkat". Dahiliye Nezareti şifre telgrafları ve talimatlar, "güvenlik" gerekçesiyle yer değiştirme emreder. Bazı Osmanlı belgelerinde mülklerin korunması ve iaşe gibi önlemler belirtilse de, uygulama sırasında kitlesel kayıplar yaşandığı tarihsel kayıtlara yansımıştır. Talat Paşa’ya atfedilen belgelerde nüfus kayıtlarında büyük düşüşler (örneğin 1915-1916’da 970.000 civarı "kaybolan" Ermeni) kaydedilmiştir.

Pontus bağlamında da 1919 sonrası yerel milis faaliyetleri ve mübadele, homojenleşme politikalarının parçası olarak görülür.
 Hafıza Silme ve Ortak Acıda Buluşamamak
Ulus-devlet mantığı, homojen bir toplum yapısı yaratmak adına geçmişteki çatışmaları ve ötekinin acısını genellikle "tarihsel bir zorunluluk" veya "savaş koşullarının doğal sonucu" olarak rasyonalize eder. 

Bayram ilan edilen günlerin ihtişamı, aynı dönemde yaşanan kitlesel göçlerin, mübadelenin ve can kayıplarının üzerine bir örtü gibi çekildiğinde, bu durum bir tür "kurumsal unutturma" veya "hafıza silme" mekanizmasına dönüşür.

Gerçek bir toplumsal barış ve geçmişle yüzleşme, tarihsel takvimin sadece zaferleri kutlayan tek taraflı bir gurur vesikası olarak değil, aynı topraklarda kaybedilen yaşamların ve yok olan kültürlerin de idrak edildiği bir muhasebe alanı olarak görülmesiyle mümkündür. Bir halkın coşkusu, diğer halkın travması üzerinde yükseldiği müddetçe, geçmişin yaraları kapanmamakta, aksine kolektif hafızalardaki kutuplaşma nesiller boyu aktarılmaya devam etmektedir.
Tarihi tüm çıplaklığı, belgeleri ve insani kayıplarıyla bütünüyle kabul etmek (farklı kaynaklardaki nüfus tahminlerindeki varyasyonları da dikkate alarak), acıları ortaklaştırmanın ve geleceği daha adil bir hafıza üzerine kurmanın ilk şartıdır. 
Bu, ulus-devlet inşasının getirdiği asimetriyi eleştirel biçimde sorgulamayı gerektirir.