"(...)Li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê, sala 2022ê hejmara girtiyan li gor sala 2021ê 69 hezar kes zêde bû û gihişte 340 hezar girtiyan. Di demekê de ku kapasîteya girtîgehan 290 hezar kes e."
Li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê hejmara girtiyan û Girtîgeha Hejmara 5 a Amedê bibe muzexane!
Çîya Artos
Armanca sereke ya vê siyasetê bi giştî li ser înkarkirina hebûna Kurdan hatiye avakirin. Piştî ku hebûna kurdan hat înkarkirin, her carê gelê kurd dest bi serhildanên netewî kirin. Ev mafê herî xwezayî yê Kurdan e. Bermahiyên tundî û qetlîamên ku dewleta Tirk ji bo tepeserkirina serhildana neteweyî ya Kurd li Bakurê Kurdistanê da destpêkirin, xistin zindanan û piraniya wan di encama îşkenceyên sîstematîk û pêkanînên dijmirovahî de riziyan an jî seqet bûn. Piştî salan kesên ku derketin derve jiyana xwe bi nexweşiyan derbas kirin. Girtîgeh û pêkanînên girseyî yên ji bo Kurdan hatin vekirin, mîna girtîgehên Almanyaya Hîtler bûn. “Dadgehên Îstiqlalê” yên ku piştî serhildana 1925’an hatin avakirin bi awayekî keyfî ji ber derew û îftîrayê Kurdan mehkeme kirin û di zindanan de bi kiryarên nemirovane mehkûm kirin û bi komî îdam kirin.
Li Bakurê Kurdistanê ku ne xwediyê statuyeke kolonyal jî ye, di her serdemê de pêkanînên derqanûnî bi şêweyên cuda xwe nîşan dane. Di her serdemê de ku tekoşîna netewî ya kurdan (ji bo dewleta tirk a kolonyalîst ferq nake kîjan parçeyê Kurdistanê be) li Tirkiyê darbeya leşkerî hatiye kirin. Ji avabûna komara tirk heta roja me, leşker hertim desthilatdar in. Lê carinan rûyê xwe yê vekirî nîşan didin. Wek mînak, ji xeynî derbeyên leşkerî yên 27ê Gulana 1960, 12ê Adara 1971ê û 12ê Îlona 1980ê, di du derbeyên nûjen de, carinan bêyî desteserkirina rasterast a desthilatdariyê, pêk hatin. Di vê dema derbeyan de li hemberî kurdan komkujî, îşkence û vekirina zindanên nû hatin kirin. Di derbeya 27’ê Gulana 1960’an de bi sedan kesayetên navdar ên Kurd di kampa Zîndaniyên Sêwasê de weke dîl (hêsir) hatin girtin. Di nav wan de rewşenbîr, beg, axa û serokên eşîrên kurdan jî hebûn. Wê demê li Bakurê Kurdistanê rêxistineke girîng a kurdan li aliyê kurdan hatibû avakirin tune bû. Lê tirsa serhildana kurdan bû sedem ku dewlet darbeyê bike. Ji ber ku di bin serokatiya Barzaniyan de li Başûrê Kurdistanê dîsa têkoşîna netewî ya Kurd dest pê kiribû.
Di derbeya leşkerî ya 12'ê Adara 1971'ê de, girseyek hinekî mezintir ji Kurdan avêtin zindanan û hatin îdamkirin. Ciwanên Kurd ên ku di nava tevgerên çep ên Tirk de cih girtin jî yan hatin qetilkirin yan jî hatin îdamkirin. Di derbeya leşkerî ya 12'ê Îlona 1980'yî de ne tenê rêxistin û partî, komele û rewşenbîrên Kurd, hemû beşên civaka Kurd rastî îşkenceyê hatin, hatin darvekirin û bi salan di girtîgehê de di nava şert û mercên nebaş de jiyana xwe ji dest dan. Ji 12'ê Adarê û 12'ê Îlonê heta roja îro her malbatek neçar maye ku li yek an jî çend girtîgehan de bimîne. Di serdema 12’ê Îlona 1980’an de binçavkirin, îşkence û girtin gihişt asta herî bilind a dîroka Komara Tirkiyeyê. Îşkence û muameleya xerab li pişt bi hezaran û mirinên li girtîgehê ne. Cezayên ku di vê serdemê de hatin dayîn di rewşek wek dadgehên Îstîklalê de bûn. Dîsa li zindanan û li derveyî welat jî ji bo bêşexsiyetkirin û bê nasnamekirina kurdan her tişt weke pêwîstiyeke pratîkeke taybet hat kirin.
Piştî derbeya leşkerî ya 12ê Îlona 1980ê, heta gundekî kurd ê ku hatibû binçavkirin 90 roj hat îşkencekirin, serokê partiyên çep ên tirk jî 30 roj rastî îşkenceyê hat. Ev pêkanînên cuda yên hiqûqî li girtîgehên Bakurê Kurdistanê jî hatin sepandin. Mînak zext û îşkenceya li Girtîgeha Hejmara 5’an a Amedê li şûna girtîgehekê bû navenda îşkenceyê, Girtîgeha 5’an bi pêkanînên xwe yên îşkenceyê li hemû cîhanê hate naskirin. Yên ku li van girtîgehan dimînin û derdikevin jî hîna jî travmaya pêkanînên xerab li vê girtîgehê dijîn. Pratîkên li vê girtîgehê bûne mijara fîlm û romanan.
Girtîgeha Hejmar 5 a Amedê di 20’ê Cotmeha 2022’an de li ser biryara dewleta Tirk hat valakirin û sewqî Wezareta Çand û Tûrîzmê hat kirin, hat ragihandin ku “Girtîgeh wê bibe muze.”
Dema ku di salên 1980 û 1990’î de Girtîgeha Amedê bû navenda îşkenceyê, hin girtiyan ji bo şermezarkirina îşkenceyên ku ji aliyê fermandarê girtîgehê Esad Oktay Yildiran ve hatibû kirin xwe şewitandin. Gelek girtî jî ketin rojiya mirinê û jiyana xwe ji dest dan. Komeleyên nifşê 78’an, Komeleya Mafên Mirovan û gelek saziyên sivîl dixwazin Girtîgeha Amedê bikin Muzeya Şermê û îşkenceyên li vir tên kirin nîşanî nifşên nû bidin. Ji ber ku ev girtîgeh li hemû cîhanê tê naskirin, li gorî biryara dewleta Tirk wê ev der bibe muze. Ev biryar hinekî jî veberhênana hilbijartinê ya ji aliyê Erdogan û hikûmeta wî ve hatiye kirin. Yan ne ji ber ku ji Kurdan hez dikin. Ji ber ku dema ku Zindana Amedê dixwaze bibe "Muze", polîtîkaya avakirina girtîgehên nû, zext, îşkence û kesayetkirina Kurdan dewam dike.
Li Bakurê Kurdistanê di navbera 2006 û 2022an de di 16 salan de 269 girtîgeh hatin avakirin. Di nava 16 salan de li welatekî avakirina 269 xaniyan bûyereke tirsnak e. Dewleteke ku hemû hebûna xwe li ser zilm, zexk, îşkence û kuştinê ava dike, yekane tişta ku dikare bike ev e ku welat bibe girtîgeh.
Li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê, sala 2022ê hejmara girtiyan li gor sala 2021ê 69 hezar kes zêde bû û gihişte 340 hezar girtiyan. Di demekê de ku kapasîteya girtîgehan 290 hezar kes e.
Dîsa dema em li kapasîteya giştî ya girtîgehên heyî binêrin, em ê bibînin ku dewletê polîtîkayeke çawa ya paradoksîk daye meşandin. Îstatîstîkek di çapemeniya Tirk de ya Wezareta Dadê ya Dewleta Tirk, Midûriyeta Giştî ya Girtîgehan de hate weşandin. Li gorî vê amaran li Tirkiyeyê 279 girtîgehên girtî, 89 girtîgehên nîvvekirî, 10 girtîgehên jinan, 8 girtîgehên jinan, 9 girtîgehên jinan ên girtî hene. Li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê 399 girtîgehên zarokan û 4 navendên perwerdeya zarokan hene. Dema em li van daneyên îstatîstîkî dinêrin, xwestina ku zindana Amedê bibe “Muzexane”, tevgera dewletê ya ji bo xapandina gelan û veşartina kaosa heyî ya aborî û siyasî ye. Hemû girtiyên li van girtîgehan siyasî ne. Ji ber ku evqas girtiyên asayî hene, di encama şerê qirêj ê dewletê yê li dijî Kurdan de, gelê Tirk ê feqîr di nava kiryarên sûc de ye.
Wek tê zanîn li girtîgehan zext û îşkenceya li ser girtiyên siyasî carinan kêm dibe û carinan jî zêde dibe. Sedema vê jî bi rewşa siyasî ya civakê ve girêdayî ye. Çawa ku dema avhewa dijwar dibe bandorên wê yên xerab zêde dibin, li girtîgehan jî ji ber zêdebûna têkoşînê pirsgirêk mezin dibin, zext û îşkence zêde dibin. Tişta ku nehatiye guhertin ew e ku zilm di îşkenceyê de ye û girtîgehên nû têne vekirin û bi rêjeyî berdewam dike. Di pêvajoya îro de girtîgeh bi Kurdan hatine dagirtin. Kiryarên nemirovane gihiştiye asta herî jor. Bi awayekî vekirî, girtîgeh bûye parçeyek ji jiyana gelê Kurd. Bûye mijareke ku di civaka Kurd de zêde nayê axaftin û balkişandin. Girtî ji kîjan partî û rêxistinê ne ferq nake. Divê hemû Kurd li dijî van pêkanînên bêedaletî têbikoşin û Bakurê Kurdistanê êdî nebe girtîgeh.
29 Çile 2023
Yorum Yazın