"(...)Sosyolojik sınıflama da doğrusu, tarihi sosyolojik etnik disiplininde tanımlamada ayrıştırıcı en temel kültürel unsur "dil" e göre yapılan disiplindir. Yerelde dil etmeni uzun yıllar içinde belli bir birliktelik içinde zamanla konuşulan ortak ananevi dilde lehçe ve ağız olarak bir telaffuz kazanır. Bu dil telaffuz gelişimin özel bir tarihi ekonomik, siyasi ve ortak coğrafyada bir sosyolojik evrim sonucu olduğu tarihsel gerçeği yabana atılamaz. Bu nedenle tarihin belli bir evresinde geçici olarak kısmen yaşanmış siyasal konfedere veye gruplaşma birliktelik görüntülerini sosyolojik gruplaşmalar veya konfederasyonlar ile karıştırmayın derim. Bu sosyal oluşumlar tamamen siyasal birliklerde her etnik unsur da olabilir. Bedirhan Beyliği bu bakımdan güzel bir örnektir. Beylik sadece Azizan aşiretine değil bölgenin pek çok diğer Kürt aşiretinin yanı sıra, Asuri, Arap birçok aşireti siyasi konfederesine almıştı. Özellikle Direjan ve Rışvan aşiret Beylerinin siyasal denetiminde kalan diğer Kürt ve Ermeni aşiret ve kabileleri de bu cinstendi."
Canbeg ismi Kürtçe Aryan kökenlidir. Ariyaca kökende; "Beglerin Ruhu" manasındadır. Beg/beğ soy ekine Hemadan/İran Lori Kürtleri tanrısal güç yakıştırır. İsim kökeni kadim olmalı.
Kürtlerin dil olarak ve soyca büyük Mîlan/Milli grubu veya Şadî siyasal konfederesi içinde alt Canbegan gurubuna dil lehçe ve ağzı olarak bağlı Malatya, Kahta Direjan aşiretinin ufak kabileleri, kabile isimlerinde daha çok şahıs adlarını kullanırlar.
Canbeg Kürtçe Dil Ağzı gurubu Meletî / Malatya bölgesinde daha alt birimde küçük aşiretleri temsil eder. Direjan, Molikan, Zeynan, Alikan, Mamsuran, Xalikan, Malyan, Balyan, Melikan, Parçikan, Herdî, Zevé, Kawe vs. gibi.
Canbeğ toplulukları 17. yy kadar tam göçebe Kurmanç aşiretlerdi. Bu tarihten sonra Osmanlı Devleti idaresince aşiretlerin yazlık ve kışlak dağ alanları sınırlandırılarak, yerleşim yerleri belirlenmiştir.
Diğer Canbegan aşiret ve kabileleri gibi Direjanlar da zamanla; konaklamada "Yarı Göçebe", son yüz yılda "Yerleşik" yaşam konumuna geçmişlerdir.
Canbegan aşireti yukarı hat Kurmanci ağzı ile konuşan Kürt aşiret guruplarından biridir.
Malatya'da üç gurup Kürt Kurmanci ağzı bulunur. Canbeğî, Atmî ve İzolî. Bu üç aşiret, dil temelli olarak farklı aşiret konfederasyonlarına dahildir.
Bazı kişiler aşiret gruplarını siyasal kümeler içinde yansıtıyor. Bu yaklaşım sosyolojik değildir.
Örneğin bir siyasal konfedere veya kümede (Beylik, Sancak, Kethudalik gibi) Kurmanci, Zazaca veya Lekce lehçelerde konuşan Kürt aşiretleri iç içe olabilir. Bu sınıflama yaklaşımı tarihi araştırmalarda kargaşa yaratır.
.jpg)
Soyolojik sınıflama da doğrusu, tarihi sosyolojik etnik disiplininde tanımlamada ayrıştırıcı en temel kültürel unsur "dil" e göre yapılan disiplindir. Yerelde dil etmeni uzun yıllar içinde belli bir birliktelik içinde zamanla konuşulan ortak ananevi dilde lehçe ve ağız olarak bir telaffuz kazanır. Bu dil tellafuz gelişimin özel bir tarihi ekonomik, siyasi ve ortak coğrafyada bir sosyolojik evrim sonucu olduğu tarihsel gerçeği yabana atılamaz. Bu nedenle tarihin belli bir evresinde geçici olarak kısmen yaşanmış siyasal konfedere veye gruplaşma birliktelik görüntülerini sosyolojik gruplaşmalar veya konfederasyonlar ile karıştırmayın derim. Bu sosyal oluşumlar tamemen siyasal birliklerde her etnik unsur da olabilir. Bedirhan Beyliği bu bakımdan güzel bir örnektir. Beylik sadece Azizan aşiretine değil bölgenin pek çok diğer Kürt aşiretinin yanı sıra, Asuri, Arap birçok aşireti siyasi konfederesine almıştı. Özellikle Direjan ve Rışvan aşiret Beylerinin siyasal denetiminde kalan diğer Kürt ve Ermeni aşiret ve kabileleri de bu cinstendi.
***
Bu metinde Malatya Yama Dağı merkezli Canbeg aşiret ve kabileleri ve Kahta Nemrut Dağı/Çiya Bélî Canbeğî Direjan aşiretleri hakkında konuşacağız.
Aslında Canbeği aşiret ve kolları Efrin, İslahiye, Şengal, Rakka, Kuzey batıda Adıyaman, Malatya, Sivas, Yozgat, Amasya, Çorum, Bafra, Canik/Samsun, daha güney batıda Kırşehir, Polatlı,.Cihanbeyli, Konya, Karaman vs. halı hazırda yerleşik köy, kasaba ve şehirlerinde yaşarlar.
Yukarıdaki metinde Canbeg aşiretinin Drejan dahil daha çok Malatya civarında yaşayan Canbeğ aşiret kolları ve birkaç diğer aşiretin 1730'larda Osmanlı resmi kayıtlarında Maraş Sancağına bağlı iken resmiyetteki hali sunulmuştur.
Osmanlı resmi yazım görünümü veya anlatımı sizi yanıltmasın.
Osmanlı kayıtları Göçer Kürt aşiretlerine adres sunumda oldukça hatalıdır. -Bu hal bilinçli hal değil. Ya not alan katip yazarın cahilliği veya yakın zamanda çeşitli tahrifatlar olabilir. Fakat sizler konfederasyon, aşiret veya kabile isimlerine ve yerleşim adreslerine takılmayın. Başkaları tarafından yazılmış Kürt olmayan yazılı tarihi kayıtların çoğu zaten hatalıdır.
Bir başka bilgi bölgemizdeki sözlü anlatımlara göre: Malatya Yama yaylağını kullanan Canbeg ve Rışvan aşiret ve kabilelerin üç kışlak göç yolu var.
Biri Fırat Nehri suyunun sonbahar debisini ve vergi vermeyi dikkate alarak Malatya kapsamında Keban-Kale-Komri/Kömürhan Köprüsü gecişi.
İkincisi Tohma Nehri Ansır Mağaraları önünde yada vergi verme göz önüne alınarak Kırkgöz Köprüsünde Tohma geçilir. Sincik yolu takip edilerek güneye inilirmiş. Buradan Urfa üzeri Şengal yolu takip edilirmiş.
Geçmişte Ezidi inançlı olan Canbeg aşiretleri zamanla İslam olunca Sincik hattından herhalde vaz geçilmiş. Malatya Yama merkezli Canbeg aşiret ve kabileleri için Kışlak olarak
Gölbaşı- Pazarcık-İslahiye-Efrin yolu tercih edilmiş.
Kahta Drejan kabileleri Malatya Yama Dağı Direjan kabileleri ile galiba bu dönem yollar ayrılmış. İlişkiler kopmuş. Nitekim Yama Canbeğ aşiretleri ile Kahta Drejanların uzak hısımlıkları/akrabalıkları dahi yok. Ama Nurhak, İslahiye, Efrin Canbeglileri ile var. Nitekim Yama Dağı yaylağını kullanan günümüz Direjanlıları kendilerini artık Canbeg olarak tanımlamazlar. Özellikle Pütürge Canbegleri kendilerine bu ismi yadırgamaz.
Yorum Yazın