Bahoz ŞAVATA yazdı: SIR, DİL VE YAZI

Antik dönemde görüldüğü kadarı ile Geç Hitit Bölgesinde Mitanniler vasıtası ile zamanla gelişmiş olan Hindui Doğu Aryan kültürlü toplulukların dini olan Mitracılık dini görünümünde olduğu gibi, Med döneminde de Magi din adamları kendi dillerinde oldukça güçlü sözlü dini edebi destanlar geliştirmelerine rağmen ana dillerinde yazı yazmayı geliştirmemişti.

Doğu Aryan halklarda eğitim ve öğretim işitmeye dayalı idi. İşitme alanları kutsal günlerin anıldığı alanlar, cemaat toplantıları, eğlence şölenleri, sözlü yarışmalar, yaşlıların anlattıkları hikayeler ve iş yaparken gösterilen uyarı ve eğitim ile gerçekleşiyordu. Din alanında oldukça güçlü konumları olan Mitannili Mitannuwa ve Medli Magi din adamları da din dilini daha çok ezbere dayalı hafıza ile yürütmüşlerdi.

Yazıya kör yaklaşım, Zerdüşt inancı içinde olan Doğu Aryanların kast sistemi içinde yer alan ve dini kurumu elinde tutan din adamlarının dini bilgilerini kendi uhdelerinde kalmasına neden olan ilişki biçiminden kaynaklanmıştı. Zaten Med sonrası dönem itibari ile dini rahip Magiler aile içinde özel bir sınıf olarak yetişiyorlardı.

Herodot, Med devletini kuran yedi aşiretten birinin Medli din adamları Mağiler olduğunu yazmıştı. Hatta bu dini meslek babadan oğla geçiyor, kutsal aşiret Magi soyunu ortaya çıkarıyordu. Dinin icrasında dini görevler ve sihir ve falcılığın iç içe olduğu bir meslek içinde yürütülüyordu. Haliyle kullanılan din, gizemlilikti. Aynı zamanda Magiler dini bilgilerini aileleri dışında başkalarından sakınıyor, onları kimseye öğretmiyorlardı.

Med sonrası süreçte en geniş bilgilere sahip olduğumuz Magi rahiplerin dini görevlerini yerine getirirken kullandıkları dilin özel görünümü de vardı. Bu dil Doğu Aryan kavmi geçmişinde sırasıyla: Ariyaca, Avestaca, Medce, Pehlevice ve Persce vs. dilleri olmasına rağmen dilde ruhani görünüm kullanımda onu yine de başkalarından sakınılan bir biçime sokmuştu. Dualar seslendirilirken belli bir jargonla okunduğu anlaşılmaktaydı. Hatta bu konuda dini törenlerde duaları Magi din adamlarının jargonlu okumalarına dair kayıtlı gözlemler vardı. Ayrıca duaların yazımından kaçınılmıştı. Örneğin bir Magi, Avesta metinlerini sadece ezbere bilirdi. Bu gizemlilik içinde olan dini anlatıma dil de giriyordu. Bu gerçekliği, rahiplerin dini ayinlerini şahit olan Frig’lerin kaya yazıtlarında ki yazım notlarından biliyoruz. Anlaşılıyor ki Magilerin bu tavırları dini bilgilerin yazılı hale gelmesini engelliyordu. Mesleki yaklaşımları ile Doğu Aryan din adamları Magiler yazının gelişmesine engel oluyorlardı. Aynı geleneğin Kürd folklorunda birer müzisyen ve sanatçı olarak kabul edilen “Dengbej”lerde de görülmesi bir tesadüf olmasa gerekir. Anlaşılan onlar da mesleklerinin ellerinden kaçmasını önlemek için şarkı sözlerini yazıya dökmüyorlar ve ezberliyorlardı. Mesleklerinin icrası olan müzik aletlerini de çalmasını sadece çocuklarından bu işe yatkın olana öğretiyorlardı. Mitracılıkta ve Ateşperestlikte Magi din adamlığı meslek olarak bu şekilde Doğu Aryanlarda kastlaşmıştı.

Magi din adamlarında görülen kastsal bu ilişki günümüz Şafii, Alevi, Ezidi ve Yarsani bölgesinde Kürt Şex, Mella, Dede din adamlarında görülüyordu.

Yani dini alanda Aryanların kendi dillerini korumuş olmaları onların dilsel gelişimlerini yazım alanında geliştirme rolünden yoksun görünüyordu. Yazımdan uzak duruyorlardı. Yazmayı ret eden yaklaşımın diğer adı “Kutsal Sır’ dı. Kutsal Sır ile muhafazakar dini siyasi yaşam korundukça, bu sırrı yaşayan topluluklarda içine kapalı bir yaşam gelişti. Medeniyet din adamlarının tekelinde kaldı.

Magi dini adamların yazıya karşı “Kutsal Sır’ tavırları, Sâsânîler döneminde ve Manicilik dininin gelişiminde değiştirilmeye çalışılmıştı. Fakat başarılı olunamadı. Kısacası “Sır” geleneği, Doğu Aryan din adamlarının mesleklerini başkalarından sakınmak için geliştirdikleri bir yoldu. Sonuçları ağır oldu. Dünyanın her yerinde bilimin önünü toplumlara din adamları açarken Kürdlerin ataları sayılan Magi din adamları bu yolu açmamışlardı.