"(...)Navê Westan tê wateya cîhê ku westîn an di Kurdî de tê rehet kirin. Nivîsandina rast a Westan bi Kurdî ye. Navên Kurdî piştî dewleta Turkiye 1925. (mirov, ajal, dar, çiya, deşt, bajar, bajarok, gund, û bi kurtahî civak û li her devera benderê) da ku îsbat bikin ew welatê Tirk, di tomarên fermî yên dewletê de derbas dibû wekî Vesta paşîn. piştî 1960-an hate guhertin û bû Yeşil Gevaş. Ne hewce ye ku meriv vebêje ku navê Gevaş ji ku hatiye, lê dibe ku ew ji Kawaş were"
Xaniyên axê li navçeya Westan, ji bav û bapîrên wan hate mîratkirin, wekî li gelek deverên Kurdistanê. 90 % xaniyên ku bi kerpîçên ji axê taybetî hatine çêkirin wisa bûn. Di dema şerê Cîhanê yê Yekem de (1915 û 1916), artêşa Rûsyayê van herêman dagir kir. Fermandarên Ermenî yên ku bi artêşên rûs re hatin ba hev, tirsek mezin xistiye nav miletê kurd. Vê rewşê ji Îttihat û Terakî yên Osmanî re firsendek bêhempa çêkir. Hin kes ji ber tirsê ji hêla artêşa Osmanî ve koçberî Rojava bûn.
Di 1914 de, 418,504 kes tenê ji sê bajarên Bakurê Kurdistanê Erzîrom, Betlîs û Wanê hatin sirgûn kirin. Li wir tenê ne Ermenî, di heman demê de kurd jî hatibûn sirgûn kirin. Piraniya wan di rê de hatin kuştin an ji birçîbûn û nexweşiyê mirin. Kurdistan bi rengek hate vala kirin. Piraniya xaniyan wêran bûn ji ber ku gel bi salan nikaribû vegere malên xwe. Jixwe temenê xaniyên kerpîç 30 an 40 sal e. Mirovên ku ji Jîyana koçberiyê vegeriyan xaniyên xwe yên hilweşandî ji nû ve ava kirin.
Westan, di demên berê de, ji bo hecî û bazirganên ji Colemêrg, Agirî, Wan, Îran, û welatên dûrtirîn, cîhek girîng a bêhnvedanê bû. Namzetên hecî berê li vir li bendê bûn ku gişt kom were. Ji bo vê sedemê, wan ji bo bêhnvedanê gazî vî cîhî kir û wekî Westan, westîn ji holê rakirin.
Navê Westan tê wateya cîhê ku westîn an di Kurdî de tê rehet kirin. Nivîsandina rast a Westan bi Kurdî ye. Navên Kurdî piştî dewleta Turkiye 1925. (mirov, ajal, dar, çiya, deşt, bajar, bajarok, gund, û bi kurtahî civak û li her devera benderê) da ku îsbat bikin ew welatê Tirk, di tomarên fermî yên dewletê de derbas dibû wekî Vesta paşîn. piştî 1960-an hate guhertin û bû Yeşil Gevaş. Ne hewce ye ku meriv vebêje ku navê Gevaş ji ku hatiye, lê dibe ku ew ji Kawaş were. Ji herêma li rexê girava Extemar a Westan re Kawaş tê gotin. Rayedarên Dewleta Tirkiyê bi zivirandina hêjîr ev nav bi tirkî tomar kir-ine. îddîayek din jî ev e ku her çend tê gotin ku jina Ermenî ya bi navê "Gevi Ana" di efsaneya Çîyayê Artos de qal kiriye û ev paşê bi Gevaş hatiye guhertin, ev tezek e ne rast e ku dîroka Kurdan bi Ermenîyan ve girêdide.
Li gorî serjimariya Osmanî ya 1914’an, nifûsa giştî ya navçeya Westan 28.643 ye. 10.520 ji wan Ermenî û 18.123 Misilman bûn, ku ew wekî Kurd, Ereb û Rayedarên Osmanî derbas bûn. Lêbelê, li gorî dîroknasên Ermenî, tê îddîakirin ku nifûsa Ermenîyan li Westan ji kurdan di 1914’an de bêtir bû. Navçeya Westan li herêmê yek ji wargehên herî kevn e. Dîrok Berî Zayînê, navçeya ku vedigere hezar salan, Ew ji bo civakên Kurd, Ermenî, Suryanî, Kildanî û cûrbecûr cîwar bûye. Hezar salan berê Berî Zayînê, Kurd li axên Kurdistanê bicîh bûn û gelek baweriyên dewlet an asta dewletê ava kirin. Li gorî hin îdîayan, Ermenî ji Beriya Zayînê pir derengtir li Kurdistanê bicîh bûne. Ew di berê Berî Zayînê sedsalên 8 – 9’an de qewimiye. Lêbelê, wekî ku tê îdia kirin, hatina Ermenîyan a Kurdistanê Berî Zayînê, 600 sal e.
Piştî ku (BZ) hezar salan li Trakyayê û Yewnanîstanê jiya. Di sala 600 Berî Zayînê de, ew ji bin zexta Lylîrîyan xelas bûn û pêşî li Behra Reş û dewleta Xaltî / Urartu ya Kurd (sedsala 8’ê-6-ê Berî Zayînê) ku li Ararat serdest bû, xwe girtin. Herodotus, yê ku Berî Zayînê di sedsala 5’an de jiyaye, dinivîse ku Ermenî şaxek Frygiyan bûn, miletekî bi eslê xwe Trakya bûn, û ku ew bi fişara lylîrî (Albanî), şaxek dinê Frygiyan, koçberî welatê Urartu bûn. Ne ku Ermenî, lê Kurd bûn dewleta Xaltî / Urartu damezrandin. Beriya ku Ermenî werin ser erdên Kurdistanê, keyaniya Xaltî / Urartu jixwe ava bûbû. Mixabin, gelek dîroknas keyaniya Urartûyan bi Ermenîyan ve girêdidin. Ermenî piştra di nivîsên xwe de dewleta Urartu xwedî derketin. Sedema vê yekê ev e ku Asûrî, Alexanderskenderê Mezin, Rûm, Bisansî, artêşên Îslamî yên Ereb, Selçûqî, Mongol û Osmanî, yên ku axa Kurdistanê dagir kirin, cihên hewşa Kurdan wêran kirin û dîroka wan a nivîskî hilweşandin. Berî ku Kurdistan ji hêla arteş a Îslama Ereb ve were dagirkirin, erdên Kurdistanê ji hêla Sasanî û Bisansiyan ve bû du parçe. 13ê Şibatê 2022
(Ev rûpelek ji romana “Êş û şahiyên jiyanê” ye.)
Yorum Yazın