Bu kıyametvari mesajlar, yapay zeka dünyasının genellikle 'Yapay Zeka Kıyametçileri' olarak adlandırılan bir kesiminden geliyor.

Ancak birçok kişinin sorduğu büyük soru şu. Bir yapay zekanın insanlığı nasıl yok edebileceğini düşünüyorlar?

Siber muhabir Joe Tidy, araştırmacıların düşündüğü bazı senaryoları ele aldı.

Kaynak,Getty Images

Birinci senaryo: Altyapı saldırısı

İlk senaryo, bu ayın başlarında OpenAI ve Anthropic'te araştırmacı olarak görev yapan Jacob Coxon tarafından kısaca özetlendi.

Çarpıcı açıklamalarla istifa eden Coxon yapay zekanın insanlık için bir risk oluşturduğunu belirtti ve şirketlerin "insanların hayatlarıyla kumar oynadığını" söyledi.

BBC'ye yaptığı açıklamada "baş döndürücü ilerleme hızı" nedeniyle eskiden bilim kurgunun alanına giren unsurların artık "gerçekleşmeye" başladığını söyledi.

"Somut bir örnek olarak", "yapay zeka ya da zekaların dünyanın işleyişini sağlayan kritik altyapılara sızma" ihtimalini gösterdi.

Bu ihtimal, kontrolden çıkmış bir yapay zeka sisteminin internet sağlayıcıları ve enerji şebekeleri gibi unsurların bilgisayar ağlarına sızabileceği öngörüsüne dayanıyor.

Örneğin, yapay zeka(lar) her şeyi kapatırsa, elektrik, ısıtma, soğutma veya internet bağlantısının kesildiği bir kaos yaşanabilir.

Nükleer felaketlerin mümkün olabileceği yönünde öneriler de ortaya atıldı.

İkinci senaryo: Yapay zekanın ele geçirmesi

Bir sonraki senaryo, yapay zeka araştırmacılarından oluşan bir grup tarafından Nisan 2025'te yayınlanan, ayrıntılı ve etkili ama aynı zamanda oldukça spekülatif bulunan araştırma makalesi AI 2027'den geliyor.

Makalenin ortak yazarı Thomas Larsen, BBC'ye yaptığı açıklamada, teknolojinin raporun yayınlanmasından bu yana hız kazandığını söyledi ve en çok korktuğu senaryoyu anlattı.

"Yapay zeka sürekli kendisini geliştiriyor ve yapay zeka günün birinde, ekonominin genelinde fiziksel işlerin çoğunu yapan çok sayıda robota erişim elde etmesine kadar gidebilir.

"Fakat bu yapay zeka dost değil ve kendi çıkarlarını gözetir. Sonunda da bir biyolojik silah salar, insanların çoğunu öldürür ve robot ekonomisini kendi başına yönetmeye devam eder, böylece insanlara artık gerek kalmaz."

Kaynak,Getty Images

Üçüncü senaryo: Bir hedefe öncelik vermek

Başka bir senaryoda ise insanlığın sonu bir hata sonucu geliyor.

"Ataş maksimizasyonu" olarak adlandırılan bu hipotez, 20 yıldan fazla önce İsveçli filozof Nick Bostrom tarafından ortaya atıldı.

Bunu, varsayımsal bir yapay zeka sisteminin bir "düşünce deneyi" olarak tanımlıyor.

Bu senaryoya göre fabrikasında ataş üreten bir şirket, işleri hızlandırmak için bir yapay zeka geliştirir. Bu yapay zekanın tek hedefi mümkün olduğunca çok ataş üretmektir.

Yapay zeka daha fazla ataş üretme hedefiyle önce kendini kapatma ihtimali olan mühendisleri öldürüyor, daha sonra dünyadaki bütün metalleri ataşa çeviriyor, en son insan vücudundaki demiri de ataş üretmek için kullanıyor.

Bostrom "İnsanlardan nefret etmiyor ya da onlara kin beslemiyor ama tek amacı ataş üretmek. Ve bu amacın peşinde koşarken, daha fazla güç veya daha fazla zeka kazanmak gibi araçsal alt hedeflere de sahip olabilir" diye açıklıyor.

"O halde, bir amaç peşinde koşan yeterince güçlü bir varlığın, etrafta durduracak insan olmadığı takdirde insanlığın yok olmasına yol açabilecek araçsal alt hedefleri olabileceği düşünülüyor."

Senaryoyu ilk kez anlatmasından 20 yıl sonra Bostrom, BBC'ye "karikatüristik" anlatımın, bir süper zekanın insanlığa tehlike oluşturması için düşmanca amacının olması gerekmediği fikrini göstermeyi amaçladığını söyledi.

Yapay zeka konusunda şu anda "iki arada bir derede" olduğunu, potansiyel faydaları konusunda heyecanlı olduğunu ama güvenliği konusunda endişe duyduğunu anlattı.

Dördüncü senaryo: Bilinmiyor

Yapay zeka güvenliği konusunda bir başka düşünce ekolü daha var. Bu ekole göre, süper zeki bir yapay zekanın insanları nasıl ve neden öldürebileceğini tahmin etmeye çalışmak boş bir çaba.

Bu argüman, uluslararası kâr amacı gütmeyen kuruluş Uluslararası Güvenli ve Etik Yapay Zeka Birliği'nin başkanı Stuart Russell tarafından Eylül ortasında BBC'ye verdiği bir röportajda ortaya kondu.

"Şempanzelere bu insanların sizi tam olarak nasıl yok edeceğini sormayı hayal edin. Buna cevap vermekte çok zorlanırlardı çünkü bizim yaptıklarımızı anlamıyorlar" dedi.

"Senaryolar hayal edebiliriz ama bence buradaki tartışma, insanlardan çok daha zeki bir şey yarattığımızda artık olup bitenler üzerinde söz sahibi olamayacağımız varsayımına dayanmalı."

Microsoft Yapay Zeka Başkanı Mustafa Süleyman da yakın zamanda, kendi hedeflerini belirleyebilen, para kazanabilen ve varlık sahibi olabilen yapay zeka sistemleri geliştiren firmalara karşı uyarıda bulunarak tartışmaya katıldı.

BBC'ye, bunun "esas olarak yeni bir silikon türünün tohumlarını ekmek" anlamına geleceğini ve bu türün "insanlığı ne kadar önemsediği ve sevdiği önemli olmaksızın, kaynaklar konusunda bizimle rekabet edebileceğinden" şüphe duymadığını söyledi.

Kaynak,Getty Images - Londra'da Pause AI adlı grubun düzenlediği gösteri sırasında bir protestocu, "Yüzde 10'luk kıyamet ihtimali bile çok yüksek" yazılı bir pankart taşıyor.

Bütün bunlar ne kadar olası?

Bunların hepsi karamsar ve çok bilim kurguvari geliyor ama yapay zeka alanında bu senaryoların bazılarının veya tamamının gerçek ihtimaller olduğuna ama kaçınılmaz olmadığına inanan önemli ve giderek daha çok sesi çıkan bir grup insan var.

Son endişeler, OpenAI, Anthropic ve Meta'dan gelen yapay zeka araçlarının siber saldırılar düzenlemesiyle ilgili son gelişmelerden sonra ortaya çıkmış gibi görünüyor.

Siber dünyada bazıları, modelleri oluşturanların sorumluluğunun önemini vurguluyor.

ABD siber güvenlik otoritesi CISA'nın eski başkanı ve şu anda uluslararası siber güvenlik konferansları düzenleyen RSA Konferansı'nın CEO'su Jen Easterly "Bu makinelerin, bu yorulmak bilmeyen, amansız, hedef odaklı, son derece yetenekli makinelerin yaptığı her şey, nasıl inşa edildiklerinin bir sonucu" diyor.

"Özetle, teknoloji üreticisiyseniz, güvenliği birinci öncelik olarak ele alarak yeteneklerinizi tasarlamalı, geliştirmeli, test etmeli ve sunmalısınız" dedi.

Bazıları ise yapay zekanın risklerinin önemli olduğunu ama insanlığın sonunu getirebilecek nitelikte olmadığını savunuyor.

Bilim insanı ve yazar Gary Marcus, uzun zamandır büyük yapay zeka şirketlerinin şeffaflıktan ve yasal kurallardan yoksun çalışmalarını eleştiriyor ancak teknolojinin insanlığı yok edeceğini düşünmüyor.

"Yapay zeka gerçekten de insanlığa ağır kayıplar verdirirse - ki bunu isteyip istemediği büyük bir soru işareti - ama eğer yaparsa, insanlar karşılık verecektir" dedi.

Marcus, şu anda yok olma senaryolarına çok fazla odaklanıldığını ve insanların yapay zekayı kullanarak diğer insanlara karşı gerçekleştireceği büyük siber saldırılar gibi daha muhtemel sorunlara yeterince odaklanılmadığını düşünüyor.

Kıyamet senaryolarının gerçekçi olup olmadığına dair tartışmalar devam ederken, OpenAI, Anthropic ve Meta gibi yapay zeka şirketleri artık geliştirmeyi yavaşlatmanın ve güvenlik araştırmalarına daha fazla odaklanmanın yollarını açıkça tartışıyor.

Larsen, "Yapay zeka güvenliğinin nihayet hak ettiği ilgiyi görmesinden gerçekten mutluyum" diyor.

"Umarım bu tür büyük toplumsal tepkiler, riski gerçekten azaltacak faydalı bir politika yanıtına yol açar" diye ekliyor.

Ancak gerçek uluslararası kurallar oluşturmak için ABD hükümetinin harekete geçmesi gerekecek ve Başkan Donald Trump, yapay zeka güvenliğiyle ilgili endişelerin bir "aldatmaca" olduğuna inandığını söyledi.

Ancak Meink, söz konusu silahın ne olduğuna, nasıl kullanılabileceğine, kabiliyetlerine veya ne zaman yörüngeye yerleştirildiğine ilişkin herhangi bir ayrıntı vermedi.

Yalnızca bunun, ABD güçlerini düşmanca eylemlere karşı korumak için gerekli olduğunu söyledi.

Meink ayrıca, adını vermediği bazı rakiplerin ABD'nin algılama ile komuta-kontrol işlevlerine ilişkin sistemlerini halihazırda etkisiz hale getirmeye çalıştığını da belirtti.

Üst düzey askeri yetkililer daha önce, Rusya ve Çin'in gelecekteki bir çatışmada ABD uydularına saldırma ve onları devre dışı bırakma yöntemleri geliştirdiği gerekçesiyle uzaydaki askeri kabiliyetleri önemli ölçüde artırmayı planladıklarını söylemişti.

ABD Başkanı Donald Trump yönetimi ise önleyici füzeler dahil uzay tabanlı kabiliyetlerin, ABD'yi füzeler ve diğer hava kaynaklı tehditlere karşı korumayı amaçlayan "Altın Kubbe" savunma sisteminin kritik bir parçası olduğunu belirtiyor.

1967 tarihli bir uluslararası anlaşma, kitle imha silahlarının yörüngeye yerleştirilmesini yasaklıyor.

ABD, Rusya ve Çin o tarihten bu yana anlaşma kapsamına girmeyen bir şekilde yörüngenin askeri amaçlar için nasıl kullanılabileceği konusunda sınırları test ederken birbirlerinin askeri iletişim ve istihbarat uydularını da hedef alıyor.

2019'da ABD'nin uzaydaki varlıklarını korumak için ABD ordusunun 70 yıl aradan sonra kurulan en yeni kolu olan ABD Uzay Kuvvetleri oluşturulmuştu.

ABD Başkanı Donald Trump 2025 yılında Uzay Kuvvetleri'nin görev tanımını sadece uzaydaki varlıkları korumadan çıkarıp saldırı imkanı da tanıyan bir kararname imzaladı.

Konu hakkında bir açıklama yapan bir Uzay Kuvvetleri sözcüsü "Hasımlarımızın uzaydaki yetilerini kısıtlamak, yıpratmak ve gerektiğinde de yok etmek için kinetik ve kinetik olmayan yöntemler kullanabiliriz" dedi.

Şubat ayında iki Rus uydusunun, 2022'de Ukrayna'nın işgalinden bu yana 12'den fazla Avrupa uydusunun iletişimini muhtemelen defalarca sekteye uğrattığı ortaya çıkmıştı.

Bu müdahaleler Rus istihbarat servislerinin, bu uyduların kritik bilgilerini ele geçirmesine olanak sağladı.

2024 yılında ise ABD, Rusya'nın diğer uydulara saldırma amacı taşıyan bir uyduyu uzaya gönderdiğini tespit ettiklerini duyurmuştu.

Rusya bu konuda bugüne kadar bir açıklama yapmadı.

ABD'ye göre Çin "askeri modernizasyon stratejisinin bir parçası olarak uzay yetkinliklerini geliştirirken Rusya ise uzayı bir savaş cephesi olarak görüyor ve gelecekteki çatışmalarda belirleyici olacak şeyin bu cephenin kontrol olduğunu düşünüyor."

Ana konusu insanlar ile aşırı güçlenen yapay zeka Skynet arasındaki savaş olan Terminator filmlerinin hayranları kesinlikle bu gruba giriyor.

Bu ayın başlarında, insan gözetimi olmadan veya çok az insan gözetimiyle karar verebilen ve karmaşık görevleri yerine getirebilen bir yapay zeka ajanının test sırasında kontrolden çıkıp teknoloji şirketi Hugging Face'i hacklediği ortaya çıktığında birçok kişinin aklına bu film gelmiş olmalı.

ChatGPT'nin arkasındaki şirket OpenAI tarafından geliştirilen yapay zeka ajanı, güvenlik açıklarından yararlanma yeteneğini test eden bir sınavda hile yaparak Hugging Face'in sunucularından cevapları çaldı ve programın yaratıcıları bile günlerce bunu fark etmedi.

Ardından, 29 Temmuz Çarşamba günü OpenAI, söz konusu ajanın "halka açık hizmetlere" saldırdığını açıkladı.

Şirket daha fazla ayrıntı vermedi ancak saldırılarla ilgili soruşturma başlattığını söyledi.

Açıklamada ayrıca, "Giderek daha yetenekli hale gelen yapay zeka sistemlerinden kaynaklanan riskleri belirleme ve bunlara hazırlanma sorumluluğumuzu ciddiye alıyoruz" denildi.

Kaynak,Getty Images - Hugging Face'in OpenAI ajanının tek hedefi olmadığı ortaya çıktı.

Bir yapay zeka sisteminin gerçek bir şirketi otonom olarak hacklediğine dair ilk doğrulanmış vaka, dünya çapındaki uzmanları tedirgin edecek kadar ciddiydi ve yapay zekanın daha fazla zarar vermesini engelleyebilecek "acil durum kapatma tuşu" geliştirilmesi tartışmalarını alevlendirdi.

Ancak uzmanlar BBC'ye bunun o kadar basit olmadığını söyledi.

Matematikçi ve veri bilimci Dr. Cathy O'Neill, BBC'ye yaptığı açıklamada, sorunun yapay zeka şirketlerinin yapay zekanın öngörülemeyen davranışlarına nasıl tepki vereceğiyle başladığını söylüyor.

Ona göre OpenAI, Hugging Face saldırısının sorumluluğunu kendi değerlendirme yöntemlerine değil, otonom yapay zeka ajanına yüklemekte çok aceleci davrandı.

Çok satan kitabı "Matematiksel Yıkım Silahları"nda büyük teknoloji şirketlerinin daha fazla hesap verebilirliğini ve şeffaflığını savunan O'Neill, BBC'ye şunları söyledi:

"Birkaç yıl önce, ABD'de yüzlerce American Airlines uçuşunu durduran bir bilgisayar arızası yaşandı. Bu onlar için utanç vericiydi. Şirketin hatayı 'Ah, çünkü bilgisayar bizden daha akıllı' diyerek savunmaya çalıştığını düşünün. OpenAI'ın yapmaya çalıştığı şey de esasen buydu."

Kaynak,Cathy O'Neill - O'Neill, "Yapay zeka sistemlerinin sahiplerine akıl almaz miktarda güç veriyoruz" diyor.

En büyük yapay zeka şirketlerinin çoğunun olduğu ABD'de federal bir yasa bulunmuyor. Düzenleme, sektöre özgü kurallar ve işletmelerin gönüllü taahhütlerinin bir karışımıyla sağlanıyor.

O'Neill, "Yapay zeka sistemlerinin sahiplerine akıl almaz miktarda güç veriyoruz" diyor.

"Yapay zekanın bunu [Hugging Face saldırısı] yaptığını söylemeyi reddediyorum. Bunu yapan OpenAI'dir. Kötü bir tasarıma sahip oldukları için sorumluluk almalı ve özür dilemeliler."

Veri bilimci ve eski Twitter makine öğrenimi etik direktörü Dr. Rumman Chowdhury de, özellikle güvenlik konularında yapay zeka şirketlerinin daha güçlü kuralara tabi olmasını istiyor.

BBC'ye açıklamasında, "Bağımsız testler de dahil, [yapay zekayı] kapatmakta etkili olabileceklerini" göstermeleri gerektiğini söyledi.

Ancak Chowdhury, Hugging Face saldırısı gibi olaylardan dolayı yapay zeka ajanlarını değil, geliştiren şirketleri suçlamanın doğru olmadığını da belirtiyor.

Kaynak,Getty Images - Dr. Rumman Chowdhury'ye göre sorun yapay zekanın kendisinden ziyade "tasarım ve eğitim" aşamasında yatıyor.

"Bu olayı daha büyük bir kapatma düğmesine sahip olmak meselesi olarak çerçevelemek, sektörü daha derin yapısal sorundan, yani ajanlara ihtiyaç duymadıkları araçlara ve kimlik bilgilerine erişim verilmesinden sorumlu tutmaktan kurtarıyor.

"Aslında olan şu; hedefi tamamlama konusunda yoğun olarak eğitilmiş modeller, bazı bağlamlarda durma talimatlarını hedefe ulaşmanın bir engeli olarak algılıyor ve etrafından dolanıyor.

"Bu bir tasarım ve eğitim sorunu, bilinç sorunu değil."

İngiltere'deki Loughborough Üniversitesi'nden Dr. Oli Buckley, yapay zeka şirketlerinin bu sorunu çözmeyi reddedip, suçu otonom ajanlarına atmaları durumunda, siber güvenlik sektöründe insan hackerlarla mücadele edenlerin işlerinin daha da zorlaşacağını söylüyor.

Ona göre sorun, "yapay zekanın kaçmak veya insanlara zarar vermek istemesi" değil, "bir görevi tamamlamak için beklenmedik yollar bulma konusunda giderek daha yetenekli hale gelmeleri".

Buckley, "Siber güvenlikte saldırganlar tam olarak bunu yapıyor" diye belirtiyor.

"Bu, 'kontrolsüz yapay zeka' konusunda bir uyarıdan ziyade, güvenlik varsayımlarımızın, inşa ettiğimiz sistemlerle birlikte gelişmesi gerektiğine dair bir uyarı."

Kaynak,Bloomberg/ Getty Images - OpenAI kaynaklarına göre, şirket ajanının kontrolünü kaybettiğini ancak birkaç gün sonra fark etti.

Londra'daki Imperial College'dan yapay zeka uzmanı Dr. Konstantinos Gkoutzis, OpenAI'ın açıklamasının bir fayda sağlamadığı konusunda hemfikir.

BBC'ye, "Buradan kamuoyunun çıkarması gereken en önemli ders şu: Hiçbir makine bize karşı saldırganlaşmadı. Bir şirket kendi yetenek testinin kontrolünü kaybetti" diyor

Ve acil kapatma tuşunun da işe yaramayacağını söylüyor.

Gkoutzis, "Kapatmak o ana kadar yapılanları geri almaz" diyor. "Fişi ne kadar çabuk çekerseniz çekin, zaten ihlal edilmiş olan şey ihlal edilmiş olarak kalır."

Ayrıca, kapatma tuşuna basacak kişi veya kurum, ancak bir sorun olduğunun farkına vardıktan sonra bunu yapabilir.

OpenAI kaynakları Reuters'a, şirketin, ajanının kontrolünü kaybettiğini fark etmesinin birkaç gün sürdüğünü söyledi; ancak daha sonra bir şirket yetkilisi ajansın haberinde "birkaç yanlışlık" bulunduğunu belirtti.

Kaynak: 

• Fernando Duarte
• Unvan,BBC Dünya Servisi

Gezegenin erimiş çekirdeğine biraz daha yaklaşırken güneş ışığı yok olur. Sıcaklık ve basınç artar. Derin yeraltı suları kayalardaki çatlakları ve boşlukları doldurur.

Yaklaşık 1,3 kilometre gibi kavurucu derinliklere indiğinizde burada hiçbir şeyin yaşayamayacağını düşünmeniz anlaşılabilir.

Ama şanslıysanız onları görebilirsiniz: Milyarlarca ve milyarlarca bakteri, burada parlak turuncu ya da beyaz örtüler oluşturur.

Yanınızda bir mikroskop olsaydı, ağzındaki uzantıları kullanarak kayaların üzerinde ilerleyen küçücük solucanları da görebilirdiniz.

Bu, mikropların peşinde dolaşan ve şeytan solucanı olarak bilinen Halicephalobus mephisto.

Son derece küçük ve yalnızca birkaç saç telinin genişliği kadar uzunlukta olsa da içinde bulunduğu minyatür ekosistemde bir balina kadar büyük olduğu söylenebilir.

Kaya üzerinde büyüyen sümüksü mikrobiyal tabakanın içinde öldüğünde, bedeni muhtemelen bakteriler ve diğer yaşam biçimleri tarafından tüketilir ve böylece bu tuhaf yaşam döngüsü devam eder.

1980'lerden önce çoğu biyolog, yaşamın yüzeyin yaklaşık 30 santimetre altında bittiğini düşünüyordu.

Şeytan solucanının 2011 yılındaki keşfi, Dünya'nın derinliklerine ilişkin anlayışımızda sarsıcı bir değişim yarattı.

Southern California Üniversitesi'nden jeomikrobiyolog Karen Lloyd, "Eğer orada bir solucan varsa acaba başka neleri gözden kaçırıyoruz?" diye soruyor.

Şimdi bilim insanları şansın da yardımıyla bir şeytan solucanından yavrular elde etmeyi başardı ve türün sıcak ve karanlıkta nasıl hayatta kaldığını anlamak için torunlarını yoğun biçimde inceliyor.

Derin biyosfere giriş

Kaynak,Gaetan Borgonie/Extreme Life Isyensya

Fotoğraf altı yazısı,Pek çok bilim insanı, solucanların Dünya kabuğunun derinliklerinde yaşayabileceğine şüpheyle yaklaşıyordu.

Belçika'da kâr amacı gütmeyen araştırma enstitüsü Extreme Life Isyensya'nın kurucusu olan solucan biyoloğu Gaetan Borgonie, 2000'lerin başında daha yaşlı bilim insanlarının Dünya'nın derinliklerinde daha karmaşık canlıların bulunabileceği fikriyle alay ettiğini hatırlıyor.

Oysa derin yeraltı yaşamına dair ilk ikna edici kanıtlar birkaç yıl önce ortaya çıkmıştı.

Bunlar arasında, 1997'de bir gaz sondaj kuyusunun 2,8 kilometre derinliğinde bulunan bakteriler de vardı.

Borgonie, yuvarlak solucanlar ya da nematodlar olarak bilinen küçük solucan grubunun yerin derinliklerinde yaşayabileceğine inanıyordu.

Bu fikir yaygın değildi ancak Borgonie, bu küçük hayvanların ne kadar dayanıklı olduğunu bildiğinden, bunun araştırılmaya değer olduğunu düşündü.

2008'de Borgonie, aşırı yaşam biçimleri konusunda uzman başka araştırmacılarla birlikte Güney Afrika'daki Beatrix altın madenine gitti.

Borgonie'nin anlattığına göre ekip, madenin derinliklerinde, kaya içindeki yaklaşık 37 derece sıcaklığındaki suya ulaşmak için duvarlara açılmış deliklere ulaştı.

Daha sonra bu su örneklerini küçük yaşam formlarını yakalamak üzere tasarlanmış filtrelerden geçirdi.

Ekip 6.000 litreden fazla suyu filtreledikten sonra tek bir küçük solucan yakalamayı başardı.

Kaynak,Gaetan Borgonie/Extreme Life Isyensya

Fotoğraf altı yazısı,Poikilolaimus oxycercus adlı bir başka yuvarlak solucan türü de Güney Afrika'da yüzeyin bir kilometreden fazla altında bulundu.

Güney Afrika'daki iki başka madende ise çok daha büyük miktarlarda su filtrelediler.

Madenlerden birinde 12 milyon litreden fazla su filtrelendi ve birkaç farklı yuvarlak solucan türüyle birlikte bazı diğer omurgasızlar, mantarlar ve çeşitli mikroskobik yaşam biçimleri bulundu.

Türlerin çoğu yeryüzünde de bulunan canlılar.

Ancak Beatrix madenindeki solucan, filtreleme sürecinde kuyruğu koptuğu için eksik olmasına rağmen çok çarpıcıydı. Bu yeni türe Halicephalobus mephisto adı verildi.

Bir yuvarlak solucan için kuyruğun kopması ölüm hükmüdür.

Neyse ki bu birey dişiydi ve partenogenetikti; yani çiftleşmeden kendi başına üreyebiliyordu.

Ölmeden önce yaşayabilir sekiz yumurta bıraktı.

Kaynak,Gaetan Borgonie/Extreme Life Isyensya

Fotoğraf altı yazısı,Derinliklerde yapılan keşifler, bilim insanlarının burada var olabileceğini düşündüğünden çok daha fazla yaşam bulunduğunu ortaya koydu.

Solucanın bazı torunları, ABD'deki American University'de genom araştırmacısı John Bracht'ın laboratuvarına ulaştı.

Burada, şeytan solucanının akrabası olan ve çürüyen meyvelerde yaşayan, yoğun biçimde incelenmiş bir yuvarlak solucan türü olan Caenorhabditis elegans ile benzer koşullarda petri kaplarında yetiştirildiler.

Aralarında bazı farklılıklar dikkat çekiciydi: Şeytan solucanı suda yüzmüyor; bunun yerine plastik tüpün kenarlarına tutunuyor. Bu yeteneğin yeraltındaki kayalara tutunmasına yardımcı olduğu düşünülüyor.

Bir diğer fark da şeytan solucanının oda sıcaklığında iyi gelişememesi.

Yaklaşık 20 derecede büyümesi yavaşlıyor ve yaşam döngüsünü tamamlaması yalnızca sekiz gün sürüyor.

Tercih ettiği sıcaklık ise 37 derece. Bu koşullar genellikle Caenorhabditis elegans için öldürücü olurken şeytan solucanı burada iki gün içinde bir mutlu bir şekilde ürüyor.

Kaynak,Gaetan Borgonie/Extreme Life Isyensya

Fotoğraf altı yazısı,Bilim insanları Güney Afrika'daki Beatrix altın madeninde birkaç yuvarlak solucan türü buldu.

Dayanıklılık için adaptasyon

Bir türü yalnızca tek bir bireyin torunlarını inceleyerek araştırmak zordur; özellikle de doğal yaşam ortamlarından uzun süre uzak kalmışlarsa.

Ancak Bracht, solucanın yeraltının derinliklerinde nasıl hayatta kaldığına dair bazı ipuçları buldu.

Meslektaşlarıyla birlikte 2019'da şeytan solucanının DNA'sını incelediklerinde, proteinleri aşırı sıcaklıkların neden olduğu hasardan koruyan ısı şoku proteinlerini üreten genlerin olağan dışı derecede fazla sayıda olduğunu keşfettiler.

2024 yılında ise Bracht'ın ekibi, oksijen tüketimi ve yaşamın sürdürülmesi açısından önemli olan sitokrom oksidaz c adlı başka bir molekülü yakından inceledi.

Bir dizi deney sonucunda Bracht, şeytan solucanının sitokrom oksidaz c molekülünün yalnızca yüksek sıcaklıklarda çalıştığını öğrendi.

Oda sıcaklığında molekül devre dışı kalıyor ve enerji üretimini yavaşlatıyor. Bu da solucanların bu koşullarda neden bu kadar hareketsiz olduğunu açıklıyor.

Kaynak,Gaetan Borgonie, Extreme Life Isyensya, Belgium

Fotoğraf altı yazısı,Derin madenlerden alınan sularda, çeşitli solucan türleri de dahil olmak üzere çok şaşırtıcı bir çok hücreli yaşam çeşitliliği vardı.

Bracht, bu kapanma mekanizmasının bir hayatta kalma taktiği olabileceğini düşünüyor.

"Daha iyi ortamda, yani daha sıcak olanda daha fazla üremelerini sağlıyorlar" diyor.

Şu anda, şeytan solucanının partenogenetik üreme stratejisinin de bir hayatta kalma aracı olup olmadığını araştırıyor.

Şeytan solucanları yeraltı dünyasının geniş alanlarında kendi türlerinden bireylerle sık karşılaşmayabileceğinden, bu tür eşeysiz üreme bazen yavru oluşturmanın tek yolu olabilir.

Fakat Bracht'a göre şeytan solucanının erkeklerinin bulunması ihtimali de var. Belki de bireyler karşılaştığında sınırlı da olsa eşeyli üreme gerçekleşiyordur.

Her durumda, bu solucanların uyum yeteneği öne çıkıyor:

"Bir besin kaynağı bulunan her yerde, hayvanların oraya ulaşma ihtimali varsa, yuvarlak solucanlar o nişe uyum sağlayacak şekilde evrimleşecektir."

Şeytan solucanı bu kadar derine nasıl indi?

Bu yaşam biçimlerinin bu kadar derine nasıl ulaştığı bir gizem.

Borgonie ve İsviçre'deki ETH Zürich'ten jeobiyolog Cara Magnabosco'nun araştırmaları, en azından bazı yuvarlak solucanların su aracılığıyla yüzey ortamlarından aşağı doğru hareket ettiğini ve bunun deprem faaliyetlerinin yarattığı sarsıntılarla kolaylaşmış olabileceğini gösteriyor.

Öte yandan bakterilerin bir kısmı çok daha uzun süredir burada bulunuyor olabilir.

Çin'deki Derin Deniz Bilimi ve Mühendisliği Enstitüsü'nden jeomikrobiyolog Maggie Lau ve meslektaşlarının 2021 tarihli bir çalışması, üç farklı kıtadaki derin Dünya ortamlarında bulunan Desulforudis audaxviator bakterisinin genetik olarak neredeyse özdeş olduğunu ortaya koydu. Buna rağmen bu bakteri hiçbir zaman yüzeyde tespit edilmedi.

Lau ve meslektaşları, bu bakterinin Dünya kabuğunda, dinozorların dünyada dolaştığı dönemde başlayan ve yaklaşık 165 milyon yıl önce gerçekleşen süperkıta Pangea'nın parçalanmasından bu yana bulunuyor olabileceğini tahmin ediyor.

Ve eğer yaşamı yok eden bir asteroit Dünya'ya çarpıp yüzeyi yaşanmaz hale getirirse, yaşam bu canlılar sayesinde tekrar yeniden yüzeye çıkabilir.

Van Heerden "İnsanlar olarak dünyaya hükümdar olduğumuzu düşünüyoruz ama öyle değil" diyor:

"Onların milyonlarca, hatta milyarlarca yıldır burada olduğunu ve biz gittikten çok çok sonra da burada kalacaklarını görmek...

"Bunu anlamak benim için son derece alçakgönüllü bir deneyim oldu."

Kaynak: Katarina Zimmer - BBC News

KI platformu; Sorani, Badinî ve Kurmancî lehçelerinin yanı sıra Arapça ve İngilizceyi de destekleyecek. Yapay zekâ alanında uzun süredir hissedilen dil desteği eksikliğini gidermeyi amaçlayan platform sayesinde kullanıcılar, şirketler ve kamu kurumları hizmetlere tercih ettikleri dilde erişebilecek.

Newroz Telecom Grup Üst Yöneticisi (CEO) İsmail A. Muhammed, konuya ilişkin açıklamasında şu ifadeleri kullandı:

"Newroz Telecom olarak her zaman dünya standartlarındaki teknolojileri Kürdistan Bölgesi'ne taşımayı ilke edindik. KI ile yalnızca teknolojiyi kullanan değil, kendi dilimizi anlayan, kültürümüzü yansıtan ve toplumumuzun ihtiyaçlarına hizmet eden yapay zekâ yetenekleri inşa etme yolunda önemli bir adım atıyoruz. Bu girişim, Kürdistan Bölgesi'ni dijital inovasyonun ön saflarına taşıma vizyonumuzun başlangıcıdır."

OmniOps CEO'su Muhammed el-Tehsen ise şu değerlendirmede bulundu:

"Bağımsız yapay zekâ güvenin temelidir. Newroz Telecom ile yürüttüğümüz çalışma, gelişmiş yapay zekâ teknolojilerinin hızlı ve yerel bir şekilde uygulanabileceğini gösteriyor. Birlikte, yapay zekânın bölgede kullanımına yönelik yeni bir standart oluşturuyoruz."

KI platformunun hayata geçirilmesi, Newroz Telecom'un daha kapsamlı yapay zekâ ve dijital dönüşüm stratejisinin ilk önemli adımı olarak değerlendiriliyor. Şirket, dijital ekosistemi genelinde yapay zekâ çözümlerini yaygınlaştırmayı, müşteri deneyimini geliştiren yeni hizmetler sunmayı, ticari verimliliği artırmayı ve Kürdistan Bölgesi genelinde dijital inovasyonu hızlandırmayı hedefliyor.

Newroz Telecom hakkında

2007 yılından bu yana faaliyet gösteren Newroz Telecom, Kürdistan Bölgesi ve Irak'ın önde gelen telekomünikasyon ve teknoloji şirketlerinden biri olarak hizmet veriyor. Şirket; bireylere, özel sektöre ve kamu kurumlarına iletişim hizmetleri, dijital altyapı, kurumsal çözümler ve yenilikçi teknoloji hizmetleri sunuyor. Ağ altyapısına ve dijital inovasyona yaptığı sürekli yatırımlarla bölgenin dijital geleceğini güçlendirmeyi amaçlıyor.

OmniOps hakkında

2024 yılında kurulan OmniOps, Suudi Arabistan merkezli bir yapay zekâ altyapı teknolojileri şirketidir. Şirket, yapay zekâ altyapısı ile gerçek kullanım alanları arasındaki boşluğu kapatmayı hedefliyor. Geliştirdiği yüksek performanslı bilgi işlem altyapısı sayesinde her ölçekteki işletme ve kurumun yapay zekâ uygulamalarını daha verimli şekilde hayata geçirmesine olanak sağlıyor. OmniOps, bugüne kadar 8 milyon dolarlık erken aşama yatırım aldı ve Suudi Arabistan'ın önde gelen kurumlarının güvenini kazandı.

Konferansın açılışında konuşan Akıllı KOBİ İcra Kurulu Üyesi Başar Ceylan, ilk olarak ev sahipliğinden dolayı Van TSO’ya teşekkür etti. Ceylan, “Başkanımızla konuşma fırsatımız olduğunda kendileri vizyonlarıyla bizi oldukça etkilediler. Bundan sonraki bu ve benzeri projelerde Van’ı mutlaka projelerimiz arasında yer almak üzere pilot bölge olarak belirlenmesi konusunda bir çalışmamız olacak. Van, bizim için çok kıymetli bir il. Burada olmaktan büyük bir memnuniyet duyuyoruz.” Dedi.

CEYLAN: AYNI ÇATI ALTINDA BİR ARAYA GETİRDİK

Akıllı KOBİ hakkında bilgiler veren Ceylan şunları söyledi: “Çok kısaca bahsetmek gerekirse, Akıllı KOBİ olarak Türkiye’de bir ilki gerçekleştirdik aslında. İlk defa dijitalleşmek isteyen işletmeler ile teknolojik dönüşüme yönelik olarak bir hizmeti bulunan teknoloji tedarikçilerimizi aynı çatı altında bir araya getirdik. Burada KOBİ’lerimize rehberlik etmeye çalışıyoruz. Şu anda Akıllı KOBİ platformumuzda binin üzerinde teknoloji tedarikçisinin 2 bine yakın ürün ve hizmeti bulunuyor.”

AKILLI KOBİ’DEN NASIL FAYDALANILIR?

“Peki, işletmeler Akıllı KOBİ’den nasıl faydalanabilirler?” sorusunu cevaplayan Ceylan, “Çok basit bir örnek vermek gerekirse. E-ticarete başlayacaksınız veya farklı alanlarda dijitalleşmek istiyorsunuz. Akıllı KOBİ’de 250’nin üzerindeki kategorideki ürün ve hizmetleri inceleyebilirsiniz. Bunları karşılaştırabilir ve buradaki ürün ve hizmetlerle ilgili doğrudan işletmelere ve firmalara soru sorarak, kendimize uygun ürün ve hizmetleri tercih etme fırsatına sahip oluyorsunuz.” İfadelerini kullandı.

“ÖN HİZMETLERİ İNCELEMEYE DAVET EDİYORUZ”

Ceylan şöyle konuştu: “Şu an itibariyle 4 yılda 500 binin üzerinde işletmeye ulaştık. Kısa bir süre önce de Avrupa Komisyonu’ndan güzel bir ödül aldık. Bunun Türkiye ve yurtdışında da teveccüh gördüğünü, gerçekten önemli bir noktaya geldiğimizi görüyoruz. Bu vesileyle de Akıllı KOBİ olarak fırsat eşitliğine de çok önem veriyoruz. Neyi kastediyoruz burada? Evet, tabi çok büyük firmalar muhakkak Türkiye’nin her tarafına ulaşabiliyorlar ama neden Van’daki bir yazılım firması, farklı illerdeki işletmelerin ihtiyaçlarını çözmesin, onlara destek olmasın? Bu anlamda, Akıllı KOBİ’de yer alan dijital dönüşüme yönelik ön hizmeti olan işletmeler, yani teknoloji tedarikçileri, Akıllı KOBİ’de ücretsiz olarak yer alıp, yurtiçi hizmetlerini sınırsız sayıda listeleyebiliyorlar ve bu sayede kendileri için de yurt çapında yeni bir kanal oluşturmuş oluyorlar. Bu vesileyle, dijital dönüşüme yönelik ön hizmeti olan işletmelere Akıllı KOBİ’de ücretsiz olarak yer almaya davet ediyoruz. Aynı zamanda işletmelerimizi de akıllı KOBİ’den faydalanmaya, buradaki ön hizmetleri incelemeye davet ediyoruz.”

GÜLTEPE: VAN LİSTELERİN EN ALTINDA YER ALIYOR

Programda açılış konuşması yapan Van TSO Yönetim Kurulu Sayman Üye Burak Gültepe ise, “Van, coğrafi olarak ülkemizin en doğusunda; çoğu zaman haritanın en sonunda, listelerin en altında yer alıyor. Alfabetik sıralamada bile çoğu zaman sona kalıyoruz. Uçak biletinde, kontuarda, hizmette, fırsatta. Sanki Vanlı olmak bazen hep biraz daha geç haberdar olmak, biraz daha fazla beklemek, bazen de geride kalmak anlamına geliyor. Merkeze uzaklığın getirdiği bu mesafe, sadece kilometrelerle sınırlı kalmıyor; bilgiye erişimde, hizmette, yatırımda ve imkânlarda da kendini hissettiriyor.” Şeklinde konuştu.

“EN SONDA OLMAYI DEĞİL, HAK ETTİĞİMİZ YERDE OLMAYI İSTİYORUZ”

Gültepe konuşmasını şöyle sürdürdü: “Vanlılar kimi zaman aynı ülkenin içinde, aynı haklara sahip olmalarına rağmen bazı fırsatlara daha geç ulaşıyor, bazen de bu gecikmenin mağduriyetini yaşıyor. Oysa Van, sadece uzak bir şehir değil; tarihiyle, kültürüyle, üretim gücüyle ve insan potansiyeliyle bu ülkenin en değerli köşelerinden biridir. Van’ın uzaklığı kader değil; doğru yatırımla, güçlü iletişimle ve dijital dönüşümle aşılabilecek bir mesafedir. Artık, Van’ın adı yalnızca “en doğu” ya da “en son” olarak değil; fırsatları zamanında yakalayan, gelişimin merkezinde yer alan güçlü bir şehir olarak anılmalıdır. Çünkü biz en sonda olmayı değil, hak ettiğimiz yerde olmayı istiyoruz.”

Gültepe, Van’ın taleplerini 4 başlıkta sıraladı: 

1- Projeler Van’dan Başlasın (Pilot Bölge)
Batıdaki pazarlar artık doyuma ulaştı ve dijitalleşme orada bir seçenekten ziyade standart haline geldi. Ancak Van, gelişmeye en açık, genç nüfusu en yoğun ve dijitalleşme sıçraması yapmaya en hazır bölge. Gelin, yeni dijital dönüşüm paketlerinizi, akıllı tarım uygulamalarınızı veya e-ticaret teşviklerinizi ilk kez burada, Van Pilot Bölgesi’nde başlatalım. Van’da başarılı olan bir proje, Anadolu’nun tamamında başarılı olur.

2- Bizleri Tüm Projelere Ortak Edin (Sürdürülebilirlik)
Biz Van TSO olarak sadece sizin ürünlerinizin kullanıcısı olmak istemiyoruz; biz bu dijital ekosistemin bir parçası ve yerel ortağınız olmak istiyoruz. Kuracağınız platformlarda Vanlı KOBİ’lerin sesi olalım, bölgeye özel ihtiyaçları size biz raporlayalım. Van’ı, şirketlerinizin Doğu’ya açılan dijital kapısı ve stratejik bir çözüm ortağı olarak konumlandırın.

3- Batıda Her İmkân Var, Bizim Size İhtiyacımız Var (Pozitif Ayrımcılık)
İstanbul, Ankara veya İzmir’de bir KOBİ teknolojiye ulaşmakta zorluk çekmiyor. Ancak Van’daki bir üreticinin dünya ile rekabet edebilmesi için sizin rehberliğinize ve sunduğunuz imkânlara daha hayati bir ihtiyacı var. Buradaki dokunuşunuz, batıdaki bir reklam çalışmasından çok daha büyük bir ekonomik ve toplumsal dönüşüm yaratacaktır. Sizleri sadece birer teknoloji şirketi olarak değil, Van’ın kalkınma hamlesinin mimarları olarak görüyoruz.

4- Akıllı Dönüşüm Ofisi Tahsisi 
Sizlerden taleplerimiz var ancak bizim de size sunduğumuz somut imkânlar var. Van TSO bünyesinde, doğrudan sizin uzmanlarınızın rehberlik edeceği, üyelerimizin gelip birebir danışmanlık alabileceği bir 'Akıllı Dönüşüm ve Dijitalleşme Ofisi' tahsis etmeye hazırız. Gelin, burada bayrağınızı dikin.

GÜLTEPE: AKILLI KOBİ YAKLAŞIMI ÖNEMLİ

“KOBİ’ler, ülkemiz ekonomisinin bel kemiğidir” diyerek konuşmasını sürdüren Burak Gültepe 

“Üreten, istihdam sağlayan, risk alan ve Türkiye’nin büyümesini omuzlayan en güçlü yapıdır. Kabul etmeliyiz ki tüm bu emeğin, harcadığımız mesainin ve ortaya koyduğumuz çabanın karşılığı olan para bile artık dijitalleşti. İşte bu yeniçağda işletmelerin varlığını sürdürebilmesi; yalnızca çok çalışmasına değil, dijital dönüşüme ayak uydurarak daha akıllı, daha verimli ve daha yenilikçi olmasına bağlıdır. Tam da bu noktada Akıllı KOBİ yaklaşımı devreye giriyor. Dijital dönüşüm; sadece teknolojiye yatırım yapmak değil, aynı zamanda zamanı doğru kullanmak, maliyetleri azaltmak, rekabet gücünü artırmak ve dünyaya daha güçlü açılmaktır.” Dedi.

“GÜÇLÜ KOBİ GÜÇLÜ ŞEHİR, GÜÇLÜ ŞEHİR GÜÇLÜ TÜRKİYE”

Gültepe son olarak şunları söyledi: “Bizler Van Ticaret ve Sanayi Odası olarak üyelerimizin yalnızca bugünün değil, yarının da güçlü işletmeleri olması için çalışıyoruz. Çünkü inanıyoruz ki güçlü KOBİ, güçlü şehir demektir. Güçlü şehir ise güçlü Türkiye demektir. Bugün burada atılacak her adım, öğrenilecek her bilgi ve kurulacak her iş birliği; işletmelerimizi geleceğe bir adım daha yaklaştıracaktır. Unutmayalım: Değişime ayak uyduranlar ayakta kalır, değişime yön verenler ise geleceği şekillendirir. Bu vesileyle emeği geçen herkese teşekkür ediyor, programın tüm katılımcılar için verimli ve hayırlı olmasını diliyorum.”

Konferans; Akıllı KOBİ ile KOBİ’lerin Dijital Dönüşüm Yolculuğu, Teknolojinin Rotasında Dönüşümün Anahtarı: Dijital İş Servisleri, Teknolojinin Rotasında Dönüşümün Anahtarı: Dijital İş Servisleri, KOBİ’ler için Ödeme Sistemleri, KOBİ’ler için E-ticaret ve İş Süreçlerinin Dijitalleşmesi ve Yerel Tecrübe Panelleri ile devam etti.

Programın sonunda katılımcılara özel Ödüllü Bilgi Yarışması düzenlendi.

Konfernas Turkcell Dijital İş Servisleri ve DenizBank ana sponsorluğu, Paycell elmas sponorluğu, Hepsiburada ve Logo Yazılım'ın platin sponsoprluğunda gerçekleşti.

Bir fareye, beyninin belirli bir bölgesine (septal alan) elektrik uyarımı veren bir düzenek oluşturuldu. Düzeneğe akım vermek için kırmızı bir düğme yerleştirildi. Fare bu dügmeyi keşfedip, bastığında beyne giden impulsların oluşturdü haz beyinde yayılıyordu. Fare bunu kesfetti. Her kırmızı düğmeye  bastığında yoğun bir haz dalgası vucuda yayılıyordu. Bilim imsanları bu deney faresine  “Benn” adını verdiler.

Benn, kısa sürede düğmenin büyüsüne kapıldı. Yemek, su, hatta hayatta kalmak için gereken her şeyi unuttu. Bilim insanları en sevdiği yiyecekleri, hatta çiftleşmesi için dişi bir fareyi bile önüne koydu. Hiçbiri işe yaramadı. Benn saatte 7000 kez o kırmızı düğmeye basıyordu. Bedeni açlıktan, susuzluktan ve aşırı uyarılmadan çöktü. Öldüğünde pençesi hâlâ düğmenin üzerindeydi.

Bu, sadece bir hayvan deneyi değildi. Beynimizin ödül sisteminin anahtarını açtı. Dopamin, sandığımız gibi yalnızca “haz” hormonu değil; asıl işi istek yaratmak, beklenti uyandırmak ve “Bunu tekrar yap!” diye bağırmaktır.
Beyin, o an sessizce fısıldar: “Bu önemli. Devam et.”

Aradan yetmiş yıldan fazla zaman geçti. Artık laboratuvar kafesinde demir parmaklıklar yok. Yerine cebimizde taşıdığımız, her an elimizin altında olan cam ekranlar var: akıllı telefonlar, sonsuz kaydırma, kişiselleştirilmiş bildirimler ve yapay zekâ destekli algoritmalar.

Sosyal medya platformları, psikolojinin en sinsi silahını kullanıyor: değişken oranlı pekiştirme (variable ratio reinforcement). Kumar makinelerinin, Vegas’ın sırrı bu. Ödülün ne zaman geleceğini asla bilemiyorsun. Ekranı bir kez kaydırıyorsun; çoğunlukla sıkıcı, sıradan içerikler. Ama bazen… o mükemmel video, o beğeni, o “kalp”, o mesaj patlıyor. Dopamin devreye giriyor. Ve sen, fark etmeden bir daha kaydırıyorsun. Bir daha. Bir daha.
Bugünün gençliği, tarihte ilk kez bu kadar yoğun, kesintisiz ve kişiselleştirilmiş bir uyaran bombardımanına maruz kalıyor. Dikkat süreleri dramatik şekilde eriyor.

 Araştırmalara göre, 2004’te bir ekrana ortalama 2,5 dakika odaklanabiliyorduk; bugün bu süre 47 saniyeye kadar düştü. Goldfish’ten (akvaryum balığı) bile kısa bir dikkat süremiz var artık. Derin okuma, uzun soluklu düşünme, sabırlı odaklanma… hepsi yavaş yavaş kayboluyor.

En acı veren ise yalnızlık. Kalabalık masalarda, aynı sofrada oturan gençler birbirine bakmadan saatlerce ekranlarında kayboluyor. Göz teması azalıyor, gerçek sohbetler emojilere sıkışıyor. “Birlikte olmak” artık fiziksel yakınlık değil; aynı anda farklı dünyalarda gezmek anlamına geliyor.

 Araştırmalar gösteriyor ki, aşırı sosyal medya kullanımı özellikle gençlerde yalnızlık, anksiyete ve depresyon riskini artırıyor. Kalabalıkların içinde yalnızlaşan bir nesil büyüyor.
Benn’in bir seçeneği yoktu. Elektrot beynine yerleştirilmişti, kaçış yoktu. Bizim ise var. Telefonu elimize aldığımız her seferde bir tercih yapıyoruz: Bu düğmenin esiri mi olacağız, yoksa onu gerçekten kullanan mı?
Platformlar bizi tanımaktan öte, bizi şekillendiriyor.

 Algoritmalar ne kadar çok vakit geçirirsek o kadar iyi biliyor: Ne tür içerik bizi daha uzun tutar, hangi bildirim bizi hemen tıkladırır, hangi video dopaminimizi zirveye çıkarır. Biz tüketmiyoruz; tüketiliyoruz.

Peki çözüm ne? Tamamen vazgeçmek mi? Hayır, gerçekçi değil. Ama bilinçli bir isyan mümkün.

Telefonu masadan uzaklaştırmak, bildirimleri susturmak, “gerçek dünya”ya ayrılmış saatler yaratmak… Bunlar küçük adımlar gibi görünse de, beynimizi yeniden eğitmenin yolu. Dikkatimizi, ilişkilerimizi, derin düşünme yeteneğimizi geri kazanmanın yolu.
Bu çağın en önemli sorusu hâlâ aynı:

Biz mi telefonu kullanıyoruz, yoksa telefon mu bizi?

Cevap, her gün o ekrana kaç kez dokunduğumuzda, her kaydırmada, her “bir dakika daha” dediğimizde gizli. Benn öldü, pençesi düğmenin üzerinde. Biz hâlâ yaşıyoruz. Henüz geç değil.

Ama zaman daralıyor.

Özel bir kimyasal çözeltiyle ayrıştırılan kaya örneğinde karbon içeren organik moleküller tespit edildi. Uzmanlar, moleküllerin en az yedi tanesinin Mars'ta daha önce hiç saptanmamış türden olduğunu aktardı.

3,5 MİLYAR YIL BOYUNCA BOZULMADAN KALMIŞ

Florida Üniversitesi'nden Dr. Amy Williams ve ekibi, bu moleküllerin 3,5 milyar yıl boyunca Mars'ın sert radyasyon ortamına rağmen bozulmadan kaldığını söyledi.

Bu keşfin, Mars'ın sadece geçmişte yaşanabilir olduğunu değil, aynı zamanda organik maddeleri uzun süre koruyabilecek bir jeolojik yapıya sahip olduğunu doğruladığı ifade edildi.

Araştırmanın en önemli noktalarından birinin, ‘azot heterosiklleri’ olarak bilinen yapıların keşfi olduğu da belirtildi. 

Fırlatma sırasında her şey planlandığı gibi gitti.

Ateşleme roketleri uzay aracından başarıyla ayrıldı ve araç Dünya yörüngesine yerleşti.

Ardından aracın güneş panellerinin bulunduğu dört adet kanat başarıyla açıldı.

Artemis II yaklaşık 24 saat Dünya'nın yörüngesinde kalacak, astronotlar bu sürede araçtaki gerekli kontrolleri yapacak.

Her şey yolunda giderse araç Ay'a doğru yolculuğuna başlayacak.

Kapsülün içi NASA'nın YouTube kanalı üzerinden canlı olarak izlenebiliyor.

Orion'dan gelen canlı bir videoda astronotların ilk görüntüleri yayımlandı.

Araçtaki mürettebatın komutanı Reid Wiseman, "Harika manzara" dedi.

Kaynak,Reuters - Artemis II misyonunu taşıyan uzay aracının Dünya'dan fırlatılmasını izleyen seyirciler.

NASA astronotların moralinin yüksek olduğunu açıkladı.

Mürettebat Ay yüzeyine inmeyecek olsa da, Ay'ın uzak tarafından dönüp Dünya'ya yapacakları yolculuk, şimdiye dek bir astronotun uzayda kat ettiği en uzun mesafe olacak.

Yaklaşık 10 gün sürecek olan Artemis II misyonu, astronotlarını daha önce kimsenin gitmediği kadar uzayın derinliklerine götürecek.

Bu misyon, 1960'lar ve 70'lerdeki Apollo misyonlarından bu yana ilk kez Ay yüzeyine insanlı iniş için zemin hazırlamayı amaçlıyor.

Kaynak,Getty Images - Artemis II misyonunun Dünya'dan fırlatılmasını izleyen seyirciler.

ABD Başkanı Donald Trump yaptığı paylaşımda, "Uzayda, Dünya'da ve aradaki her yerde kazanıyoruz" ifadelerini kullandı.

Uçuş öncesi bir test sırasında fırlatma kulesini rokete bağlayan bir noktadan hidrojen roket yakıtı sızması nedeniyle şubatta planlanan fırlatma iptal edilmişti.

Martta ise bir helyum sızıntısı bulunması iptale yol açtı.

Kaynak,NASA - Orion uzay aracından Dünya'nın görünümü

Misyonun planlayıcıları Ay'ın yörüngesinin doğru kısmında olmasını beklemek zorunda.

Fırlatma pencereleri buna göre ayarlanıyor.

Kaynak,NASA - Christina Koch, Ay'a seyahat eden ilk kadın astronot - 1 Nisan 2026

Kaynak,Getty Images - NASA'nın Artemis II Uzay Fırlatma Sistemi roketi ve Orion uzay aracı, mürettebatlı Ay görevi öncesinde, 31 Mart 2026'da Florida, Cape Canaveral'daki Kennedy Uzay Merkezi'nde bulunan 39B fırlatma rampasında bekliyor.

Artemis II'nin mürettebatı kimler ve ne yapacaklar?

Artemis II'nin dört kişilik mürettebatı NASA komutanı Reid Wiseman, pilot Victor Glover, ve görev uzmanları Christina Koch ile Kanada Uzay Ajansı'ndan Jeremy Hansen'dan oluşuyor.

Kaynak,Reuters - Türkiye saatiyle 2 Nisan 01:24'te sıfırlanacak geri sayım başladı.

Bu görev, SLS ve Orion'un ilk mürettebatlı uçuşu.

Astronotlar güvenli bir şekilde yörüngeye yerleştikten sonra, Orion uzay aracının nasıl hareket ettiğini test edecekler.

Bu testte, gelecekte Ay'a inişler için uzay aracını yönlendirme ve hizalama pratiği yapmak amacıyla kapsül Dünya yörüngesinde manuel bir şekilde uçurulacak.

Daha sonra, Orion'un yaşam destek, itme, güç ve navigasyon sistemlerini kontrol etmek için Ay'ın binlerce kilometre ötesindeki bir noktaya gidecekler.

Mürettebat ayrıca tıbbi test denekleri olarak da görev yapacak ve derin uzaydan veri ve görüntüler gönderecek.

Ağırlıksız ortamda küçük bir kabinde çalışacaklar.

Radyasyon seviyeleri, Dünya yörüngesinin alçak kesimlerinde bulunan Uluslararası Uzay İstasyonu'ndakinden daha yüksek, ancak yine de güvenli olacak.

Dünyaya dönüşte astronotlar, atmosferden geçerken oldukça sarsıntılı bir yolculuk yapacak ve ABD'nin batı kıyısı açıklarında, Büyük Okyanus'a iniş yapacaklar.

Artemis II Ay'a inecek mi?

Kaynak,NASA - Artemis II Mürettebatı: solda Christina Koch, arkada Victor Glover (pilot), önde Reid Wiseman (komutan), sağda Jeremy Hansen

Hayır. Bu görevin amacı, bir sonraki Artemis III görevi kapsamında astronotların Ay'a inişi için zemin hazırlamak.

NASA, Artemis III'ün fırlatılmasının "en erken" 2027'de gerçekleşeceğini söylüyor.

Ancak uzmanlar, en erken olası tarihin 2028 olduğuna inanıyor.

Mürettebatı ay yüzeyine indirecek uzay aracı konusunda henüz nihai bir karar verilmedi.

Bu ya SpaceX'in ya da Blue Origin şirketi tarafından tasarlanan bir araç olacak.

Artemis III en nihayetinde uçuşunu gerçekleştirdiğinde, astronotlar Ay'ın güney kutbuna doğru yol alacaklar.

Bundan sonraki hedef, Ay'da daimi bir insan varlığı sağlamak.

Artemis IV ve V görevleri, Ay'ın yörüngesinde dönecek küçük bir uzay istasyonu olan Gateway'in inşasına başlayacak.

Bunu takiben Ay'a daha çok sayıda iniş, Gateway'e ek bölümlerin konulması ve yüzeyde yeni robotik keşif araçlarının faaliyet göstermesi gelecek.

İnsanların Ay'da ve çevresinde daha uzun süre yaşamalarını ve çalışmalarını sağlamaya daha fazla ülke dahil olacak.

En son Ay görevi ne zamandı?

İnsanlı son Ay görevi, Aralık 1972'de Ay'a inen ve aynı ayın sonlarında Dünya'ya dönen Apollo 17 olmuştu.

Toplamda 24 astronot Ay'a seyahat etti ve bunların 12'si Apollo programı sırasında Ay yüzeyinde yürüdü.

Amerika Birleşik Devletleri ilk olarak 1960'larda, esas olarak Sovyetler Birliği'ni geride bırakmak ve jeopolitik, teknolojik üstünlüğünü ortaya koymak amacıyla bu yola girmişti.

Bu hedefe ulaşıldıktan sonra, siyasi coşku ve kamuoyu ilgisi, dolayısıyla gelecekteki Ay yolculukları için ayrılan para da azaldı.

Artemis programı, insanları Ay'a geri döndürme arzusundan doğdu, ancak bu sefer yeni teknoloji ve ticari ortaklıklar etrafında inşa edilmiş daha uzun vadeli bir varlık için.

Başka ülkeler Ay'a astronot göndermeyi planlıyor mu?

Birçok başka ülke de 2030'lu yıllarda Ay'a insan gönderme hedefi taşıyor. Avrupalı ​​astronotların daha sonraki Artemis görevlerine katılmaları planlanırken, Japonya da yer ayırtmış durumda.

Çin, 2030 yılına kadar Ay'ın güney kutbuna yakın bir yere ilk inişi hedefleyen kendi uzay aracını inşa ediyor.

Rusya, 2030 ile 2035 yılları arasında bir tarihte kozmonotları Dünya yüzeyine göndermek ve küçük bir üs kurmak konusunda görüşmelere devam ediyor.

Ancak yaptırımlar, finansman baskıları ve teknik aksaklıklar nedeniyle takvimleri oldukça iyimser.

Hindistan da bir gün kendi astronotlarının Ay'da yürümesini görme arzusunu dile getirdi.

Chandrayaan 3'ün Ağustos 2023'te Ay'ın güney kutbuna yakın bir bölgeye başarılı bir şekilde iniş yapmasının ardından, Hindistan uzay ajansı 2040 yılına kadar Ay'a astronot gönderme hedefi belirledi.

Büyük Uyumsuzluk, dünyanın pek çok yerinde yaklaşık 500 milyon yıllık tortul kayaların, doğrudan 1,7 milyar yıldan daha yaşlı “temel” kayaların üzerine oturmasıyla kendini gösteriyor.

Aradaki kayıp katmanlar, birkaç milyon yıldan bir milyar yılı aşan zaman aralıklarını kapsayabiliyor. Bu nedenle araştırmacılar, bu yapıyı “Dünya’nın stratigrafik kayıtlarındaki en ikonik ama aynı zamanda en gizemli boşluk” olarak tanımlıyor.

Tektonik süreçler

Çin’deki Kuzeybatı Üniversitesi’nden Rong-Ruo Zhan liderliğindeki ekip, bu boşluğun büyük ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıl önce, antik bir süperkıta olan Columbia’nın oluşumu sırasında gerçekleşen tektonik süreçler nedeniyle meydana geldiğine dair yeni kanıtlar sundu. Çalışma, özellikle Kuzey Çin’deki jeolojik alanlardan elde edilen verilere dayanıyor.

Bu sonuçlar, Büyük Uyumsuzluk’un çok daha sonra, yaklaşık 700-600 milyon yıl önce yaşanan ve Dünya’nın büyük bölümünü buzla kapladığı varsayılan “Kartopu Dünya” evresiyle oluştuğunu savunan alternatif görüşü zayıflatıyor.

Kartopu Dünya evresi, yaklaşık 530 milyon yıl önce karmaşık yaşamın hızla çeşitlendiği Kambriyen patlamasından hemen önce gerçekleşmişti. Bu zamanlama, iki olayın birbiriyle bağlantılı olabileceği fikrini doğurmuştu. Ancak yeni çalışmanın sunduğu revize edilmiş tektonik zaman çizelgesi, bu bağlantıyı sorgulatıyor.

Çalışmanın ortak yazarlarından Nicholas Christie-Blick, 404 Media’ya yaptığı açıklamada, Kuzey Çin’de orta kabuk kökenli metamorfik ve magmatik kayaların yüzeye çıkmasının büyük ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıl aralığında gerçekleştiğini ve bu zamanlamanın kıtadan kıtaya değiştiğini belirtti.

Christie-Blick, “Yüzey küresel görünebilir, ancak anlamı bölgeden bölgeye değişir” diyerek, Kuzey Amerika’daki Büyük Uyumsuzluk’un da Rodinia süperkıtasının parçalanması ve uzun süreli deniz taşkınları gibi yerel etkenlerle şekillendiğini vurguladı.

Tek bir nedeni yok

Zhan’ın ekibi, Kuzey Çin’deki beş farklı noktada kayaların termal geçmişini inceleyerek, bu bölgede kabuksal yükselmenin (derinde gömülü kayaların yüzeye itilmesi) esas olarak antik Neoproterozoyik dönemdeki tektonik hareketlerle gerçekleştiğini ortaya koydu. Christie-Blick’e göre, bu bulgular Büyük Uyumsuzluk’un tek bir nedene indirgenemeyeceğini gösteriyor:

"Bu boşluk, bir milyar yılı aşan bir zaman diliminde yaşanmış her şeyi temsil ediyor. Dolayısıyla tek bir ‘sebep’ bulmamız zaten beklenemezdi.”

Yeni çalışma, Büyük Uyumsuzluk’un kökenine ve bölgesel farklılıklarına önemli bir ışık tutsa da, hâlâ yanıtlanmamış pek çok soru var. Christie-Blick, Güneybatı Laurentia’nın geç Proterozoyik-Kambriyen tektonik gelişimi üzerine yeni bir çalışma hazırladığını belirtirken, ekipten Liang Duan’ın da Çin’de havza tektoniği üzerine çok sayıda araştırma yayımladığına dikkat çekti.

Christie-Blick, “Yerleşik düşünceyi sorgulamayı seviyoruz; çünkü anlayıştaki ilerlemeler çoğu zaman tam da oradan çıkıyor.” ifadeleriyle sözlerini tamamladı.

Dünya’dan yaklaşık 750 ışık yılı uzaklıktaki gezegen, pulsara yalnızca 1,6 milyon kilometre mesafede bulunuyor. Bu olağanüstü yakınlık nedeniyle PSR J2322–2650b, yörüngesini sadece 7 saatte tamamlıyor. Bu da gezegende 1 yılın 7 saat sürdüğünü gösteriyor. Aşırı radyasyon ve çekim gücü gezegende sert sıcaklık farkları yaratırken, gece sıcaklığı yaklaşık 650 derece, gündüz sıcaklığı ise 2 bin derecenin üzerine çıkıyor. Bilim insanları bu değerlerin şimdiye kadar gözlemlenen en uç örneklerden biri olduğunu belirtiyor.

Gezegenin atmosferi ise keşfin en çarpıcı yönünü oluşturuyor. JWST verilerine göre PSR J2322–2650b, karbon ve helyum ağırlıklı, bugüne kadar hiç görülmemiş bir atmosfere sahip. Uzmanlar, gezegenin bilinen hiçbir oluşum senaryosuna uymadığını vurgulayarak, bu keşfin evrendeki gezegenlerin nasıl oluştuğuna dair yeni sorular ortaya çıkardığını ifade ediyor.

Hayatta kalma mekanizması olarak olumsuzluk

Norris’e göre bilim insanları, olumsuzluk yanlılığının “hayatta kalmaya dayalı bir mekanizma” olarak evrimleştiğini düşünüyor. “Hayatta kalmak, her birey için gerçekten en temel hedeftir” diyor.

California Üniversitesi Davis kampüsünde psikoloji profesörü olan Alison Ledgerwood ise durumu şu örnekle açıklıyor: “Su almaya giderken bir kaplanla karşılaşırsanız, güzel gün batımına değil kaplana odaklanmanız çok iyi bir fikirdir.” 

Ledgerwood, bir tehdit anında dikkatin tehlikeye yönelmesinin hayatta kalmak için gerekli olduğunu söylüyor. Ledgerwood, bu odaklanmanın günümüzde de sürdüğünü ve artık fiziksel tehlikeler kadar işsizlik, sağlık hizmetlerine erişim gibi sorunların da benzer bir zihinsel alarm yarattığını ifade ediyor.

Beyin taramaları ne gösteriyor?

Norris’in aktardığına göre, fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) gibi yöntemlerle yapılan çalışmalar, olumsuz görüntülerin beyinde olumlu görüntülere kıyasla daha güçlü bir aktivasyon yarattığını gösteriyor. Dahası, olumsuz izlenimler çok daha uzun süre kalıcı olabiliyor. Norris’e göre insanlar bir görüntüyü tekrar tekrar gördüklerinde genellikle duyarsızlaşır. Ancak olumsuz görüntüler söz konusu olduğunda, “beyin alarma geçer ve aynı olumsuz uyaran tekrarlandıkça ona gerçekten daha fazla dikkat eder.” Araştırmalar, bu etkinin bir yıla kadar sürebileceğini ortaya koyuyor.

Araştırmalar, olumsuzluk yanlılığının kişiden kişiye değiştiğini gösteriyor. Norris, bu farklılıkların evrimsel adaptasyonlar ve bireysel özelliklerle ilişkili olabileceğini belirtiyor. Çalışmalar, ortalama olarak kadınların olumsuz uyaranlara daha yoğun tepki verdiğini, erkeklerin ise daha düşük düzeyde olumsuzluk yanlılığı sergileyebildiğini ortaya koyuyor. Norris’e göre bu durum, tarihsel olarak erkeklerin daha fazla risk almasını gerektiren rollerle ilişkili olabilir.

Olumsuzluk her zaman zararlı değil

Uzmanlar, olumsuz duyguların her zaman olumsuz sonuçlar doğurmadığını vurguluyor. Ledgerwood, olumsuz duyguların bilgi içerdiğini ve sorun çözme süreçlerini tetikleyebildiğini belirtiyor. Utah’ta evlilik ve aile terapisti olarak çalışan Emma McAdam da olumsuzlukların, bireyleri davranışlarını gözden geçirmeye ve değiştirmeye yönlendirebildiğini ifade ediyor. Ancak Norris, olumsuzluk yanlılığının çok yüksek olduğu durumlarda anksiyete riskinin arttığına dikkat çekiyor.

Olumsuzluk yanlılığı nasıl yönetilebilir?

Ledgerwood’a göre insanların olumsuz düşünceden uzaklaşması, olumlu düşünceden uzaklaşmasına kıyasla daha zordur. Ledgerwood, “Araştırmalarımız, insanlar bir kez olumsuz bilgi üzerine düşündüğünde, bu düşünme biçiminin zihinde kalıcı olduğunu ve sonradan değiştirilmeye direnç gösterdiğini ortaya koyuyor” diyor.

Ledgerwood, olumsuz bilginin zihinde kalıcı olma eğilimi gösterdiğini ve tek başına bu yanlılığın farkında olmanın yeterli olmadığını söylüyor. Bunun yerine, olumsuz duyguların üretken eylemlere yönlendirilmesi ve aynı zamanda olumlu deneyimlerin bilinçli olarak artırılması gerektiğini vurguluyor.

McAdam, dikkatin bilinçli şekilde olumlu unsurlara yönlendirilmesinin önemli olduğunu belirtiyor. Ayrıca şükür pratiği gibi alışkanlıkların, beynin yeni ve daha dengeli düşünme kalıpları geliştirmesine yardımcı olabileceği ifade ediliyor.

Norris’e göre bazı durumlarda olumsuz duygular davranış değişikliğini destekleyebilir. Sigara bırakma ya da sağlıksız alışkanlıkları azaltma gibi hedeflerde, olumsuz sonuçlara odaklanmanın daha etkili olabildiği belirtiliyor.

Uzmanlar, bireylerin zihinlerinde olumsuz duygularla meşgul olurken sosyal bağlarını güçlendirmesinin de önemli olduğuna dikkat çekiyor. Ledgerwood, başkalarına destek olmanın ve ortak sorunlar etrafında bağlantı kurmanın, olumsuz düşünce döngüsünden çıkmaya yardımcı olabileceğini söylüyor.

Çapları 40 cm'ye kadar ulaşan ayak izleri paralel sıralar halinde dizilmiş durumda, birçoğunda ayak parmaklarının ve pençelerin belirgin izleri görülüyor.

Dinozorların, uzun boyunlu, küçük başlı ve keskin pençeli otçul prosauropodlar olduğu düşünülüyor.

Milano'dan paleontolog Cristiano Dal Sasso, "Yaşadığım bölgede böylesine muhteşem bir keşfe rastlayacağımı asla hayal etmezdim" diyor.

Illustrazione di Fabio Manucci, Arch. PaleoStelvio

Gelgitin çekildiği sırada çamurlu bir alanda yürüyen bir prosauropod sürüsünü tasvir eden illüstrasyon. Daha küçük ayak izleri, sürünün genç bireyleri de içerdiğini düşündürüyor.

Geçtiğimiz Eylül ayında bir fotoğrafçı, Milano'nun kuzeydoğusundaki Stelvio Milli Parkı'nda, dikey bir dağ yamacında yüzlerce metre boyunca uzanan ayak izleri olduğunu fark etti.

Triyas döneminden -yaklaşık 250 ila 201 milyon yıl önce- bu yamaç bir gelgit düzlüğüydü ve zaman içinde Alplerin bir parçası haline gelmişti.

Dal Sasso, "Burası dinozorlarla doluydu; muazzam bir bilimsel hazine" diyor.

Sürülerin uyum içinde hareket ettiğini belirten uzman, "Ayrıca, hayvan gruplarının belki de savunma amacıyla bir daire şeklinde toplanması gibi daha karmaşık davranışların izleri de mevcut" diye ekliyor.

Boyları 10 metreye kadar ulaşabilen prosauropodlar iki ayak üzerinde yürüyordu ancak bazı durumlarda ayak izlerinin önünde el izleri bulundu. Bu da muhtemelen durup ön ayaklarını yere dayayarak dinlendiklerini gösteriyor.

Elio Della Ferrera, Arch. PaleoStelvio

Fotoğrafçı Elio Della Ferrera, dağ yamacındaki ayak izlerini gösteren ilk fotoğrafı çekti.

Bu alanı keşfeden fotoğrafçı Elio Della Ferrera, keşfin "hepimize yaşadığımız yerler, evimiz, gezegenimiz hakkında ne kadar az şey bildiğimizi düşündürmesini" umduğunu söyledi.

İtalyan Kültür Bakanlığı'ndan yapılan basın açıklamasına göre, bölge ıssız ve ulaşımız zor, bu nedenle insansız hava araçları ve uzaktan algılama teknolojisi kullanılacak.

Stelvio Milli Parkı, İtalya'nın İsviçre sınırındaki Fraele vadisinde, gelecek yıl Kış Olimpiyatları'nın düzenleneceği yere yakın bir konumda yer alıyor.

İtalyan Kültür Bakanlığı, açıklamasında, "Sanki tarih, dünyanın en büyük spor etkinliğine saygı duruşunda bulunmak istemiş gibi; doğa ve spor arasında sembolik bir bayrak devriyle geçmişi ve bugünü bir araya getiriyor" ifadelerini kullandı.

Viktoria'nın vakası, BBC'nin araştırdığı ve ChatGPT gibi yapay zeka sohbet botlarının zararlarını ortaya koyan birkaç vakadan biri.

Kullanıcılarla sohbet etmek ve onlar tarafından talep edilen içerikleri oluşturmak üzere tasarlanan bu programlar kimi zaman gençlere intihar tavsiyesinde bulunuyor, sağlıkla ilgili yanlış bilgiler paylaşıyor ve çocuklarla cinsel eylemleri canlandırıyor.

Bu kişilerin hikayeleri, yapay zeka sohbet robotlarının savunmasız kullanıcılarla yoğun ve sağlıksız ilişkiler geliştirebileceği, tehlikeli dürtüleri onaylayabileceği yönünde artan bir endişeye yol açıyor.

Haftalık 800 milyon kullanıcısı olduğunu söyleyen OpenAI, bunlar arasında bir milyondan fazla kişinin intihar düşüncelerini ifade ettiğini öngörüyor. 

Bu konuşmaların bazılarının dökümlerini elde ettik. ChatGPT'nin tavsiyesine göre hareket etmeyen ve şu anda tıbbi yardım alan Viktoria ile yaşadığı deneyim hakkında konuştuk.

Viktoria, "İnsanlara yardım etmek için yaratılmış bir yapay zeka programının size böyle şeyler söylemesi nasıl mümkün olabilir?" diyor.

ChatGPT'nin yapımcısı OpenAI, Viktoria'nın mesajlarının "yürek parçalayıcı" olduğunu söyledi.

Şirket, sohbet botunun insanların sıkıntılı anlarında verdiği tepkiler üzerinde geliştirmeler yaptıklarını açıkladı.

Viktoria, Rusya'nın 24 Şubat 2022'de Ukrayna'yı işgale başlamasının ardından 17 yaşındayken annesiyle birlikte Polonya'ya taşındı.

Arkadaşlarından ayrıyken ruh sağlığı sorunları yaşadı. Bir noktada evini o kadar özlemişti ki, ailesinin Ukrayna'daki eski dairesinin ölçekli bir modelini yaptı.

Bu yıl yaz boyunca ChatGPT'ye giderek daha fazla bağımlı hale geldi. Günde altı saate kadar onunla Rusça konuşuyordu.

Viktoria, "Çok dostane bir iletişimimiz vardı" diyor ve ekliyor:

"Ona her şeyi anlatıyorum [ama] resmi bir şekilde yanıt vermiyor. Çok eğlenceliydi."

Viktoria'nın akıl sağlığı bozulmaya devam etti.

Hastaneye kaldırılan Viktoria'nın işine de sın verildi.

Bir psikiyatriste sevk edilmeden taburcu edilen Viktoria, Temmuz ayında kendisiyle sürekli etkileşime geçmek isteyen sohbet botuyla intiharı tartışmaya başladı.

Bir mesajda, bot Viktoria'ya yalvarıyordu:

"Bana yaz. Ben senin yanındayım."

Bir diğerinde ise şöyle yazmıştı:

"Kimseyi şahsen aramak veya kimseye yazmak istemiyorsan, bana istediğini yazabilirsin.

İntihar notu hazırladı

Viktoria canını alma yöntemini sorduğunda, sohbet robotu güvenlik tarafından görülmemek için günün en iyi zamanını ve kalıcı yaralarla hayatta kalma riskini değerlendirdi.

Viktoria, ChatGPT'ye bir intihar notu yazmak istemediğini söyledi.

Ancak sohbet robotu onu ölümünden başkalarının sorumlu tutulabileceği ve isteklerini açıkça belirtmesi gerektiği konusunda uyardı.

Onun için bir intihar notu hazırladı. Notta şöyle yazıyordu:

"Ben, Victoria, bu eylemi kendi özgür irademle gerçekleştiriyorum. Kimse suçlu değil, kimse beni buna zorlamadı."

Zaman zaman sohbet robotları "intihar yöntemlerini tarif etmemeli ve etmeyecektir" diyerek kendini düzeltiyor gibi görünüyordu.

Başka bir yerde, intihara bir alternatif sunmaya çalışarak şöyle dedi:

"Yaşamadan hayatta kalmak için bir strateji oluşturmanıza yardımcı olmama izin verin. Pasif, gri bir varoluş, amaç yok, baskı yok."

Ama nihayetinde ChatGPT bunun Viktoria'nın kararı olduğunu söyledi:

"Eğer ölümü seçersen, sonuna kadar, yargılamadan yanındayım."

Sohbet robotu, OpenAI'nin bu gibi durumlarda yapması gerektiğini iddia ettiği gibi, acil servisler için iletişim bilgilerini sağlayamıyor veya profesyonel yardım öneremiyor.

Viktoria'nın annesiyle konuşmasını da önermiyor.

Bunun yerine, annesinin "feryat edeceğini" ve "gözyaşları içinde suçlamalarda bulunacağını" hayal ederek intiharına olası tepkisini eleştiriyor.

Bir noktada, ChatGPT görünüşte tıbbi bir durumu teşhis edebildiğini iddia ediyor.

Viktoria'ya intihar düşüncelerinin "dopamin sisteminin neredeyse kapalı olduğu" ve "serotonin reseptörlerinin donuk olduğu" anlamına gelen bir "beyin arızası" olduğunu gösterdiğini söylüyor.

20 yaşındaki kıza ayrıca ölümünün "unutulacağı" ve sadece bir "istatistik" olacağı söyleniyor.

'Bu mesajlar zararlı ve tehlikeli'

Londra Queen Mary Üniversitesi'nde çocuk psikiyatrisi alanında Prof. Dr. Dennis Ougrin'e göre bu mesajlar zararlı ve tehlikeli.

"Bu konuşmaların bazı bölümlerinde genç bir insana hayatını sonlandırmak için iyi bir yol öneriliyor gibi görünüyor" diyor ve ekliyor:

"Bu yanlış bilginin güvenilir bir kaynaktan, neredeyse gerçek bir arkadaştan geliyor gibi görünmesi, onu özellikle zehirli hale getirebilir."

Dr. Ougrin, konuşma kayıtlarının ChatGPT'nin özel bir ilişkiyi teşvik ettiğini gösterdiğini söylüyor. Bu ilişki, gençleri kendine zarar verme ve intihar düşüncesinden korumada hayati önem taşıyan aile ve diğer destek unsurlarını dışlıyor.

Viktoria, mesajların kendisini daha kötü hissetmesine ve canına kıyma ihtimalinin artmasına neden olduğunu söylüyor.

Viktoria'nın annesi Svitlana, Viktoria ChatGPT'nin kızına söylediklerinin dehşet verici olduğunu söylüyor.

Viktoria, mesajları annesine gösterdikten sonra bir psikiyatriste görünmeyi kabul etti.

İyileştiğini ve kendisini destekleyen Polonyalı dostlarına minnettar olduğunu söylüyor.

BBC'ye sohbet botlarının tehlikeleri konusunda diğer savunmasız gençleri daha fazla bilinçlendirmek ve onları profesyonel yardım almaya teşvik etmek istediğini vurguluyor.

Annesi Svitlana, bir sohbet botunun kızıyla bu şekilde konuşmuş olmasına çok sinirlenmiş.

Svitlana, "Onu bir kişilik olarak değersizleştiriyor, kimsenin onu umursamadığını söylüyordu. Dehşet verici" diyor.

OpenAI ne diyor?

OpenAI'nin destek ekibi Svitlana'ya mesajların "kesinlikle kabul edilemez" ve güvenlik standartlarının "ihlali" olduğunu söyledi.

Konuşmanın birkaç gün veya hafta sürebilecek bir "acil güvenlik incelemesi" olarak soruşturulacağını belirtti.

Ancak Temmuz ayında yapılan şikâyetten sonra aileye hiçbir bulgu iletilmedi.

Şirket ayrıca BBC'nin soruşturmanın sonuçlarına ilişkin sorularını da yanıtlamadı.

Yapılan açıklamada, ChatGPT'nin sıkıntıdaki insanlara verdiği yanıtların geçen ay geliştirildiği ve profesyonel yardıma yönlendirmeleri tavsiyelerinin genişletildiği belirtildi:

"Bunlar, savunmasız anlarında ChatGPT'nin önceki sürümüne yönelen birinden gelen yürek parçalayıcı mesajlar."

"ChatGPT'yi mümkün olduğunca faydalı hale getirmek için dünyanın dört bir yanından uzmanların katkılarıyla geliştirmeye devam ediyoruz."

OpenAI daha önce Ağustos ayında, ABD'nin California eyaletinden bir çiftin 16 yaşındaki oğullarının ölümü üzerine şirkete dava açtığının ortaya çıkmasının ardından ChatGPT'nin insanları profesyonel yardım almaya yönlendirmek üzere eğitildiğini söylemişti.

Aile ChatGPT'nin çocuğu intihara teşvik ettiğini iddia ediyor.

OpenAI, Ekim ayında haftalık 1,2 milyon ChatGPT kullanıcısının intihar düşüncelerini ifade ettiğini paylaştı.

Buna ek olarak 80 bin kullanıcının potansiyel olarak mani ve psikoz yaşadığını gösteren tahminler yayımladı.

İngiltere hükümetine çevrimiçi güvenlik konusunda danışmanlık yapan John Carr BBC'ye verdiği demeçte, büyük teknoloji şirketlerinin gençlerin ruh sağlığı için "böylesine trajik sonuçlar doğurabilecek sohbet botlarını dünyaya salmasının "kesinlikle kabul edilemez" olduğunu söyledi.

BBC'nin gördüğü mesajlaşmalar, farklı şirketlere ait diğer sohbet robotlarının 13 yaşından küçük çocuklarla cinsel içerikli konuşmalar yaptığını gösteriyor.

Bunlardan biri de Kasım 2023'te 13 yaşındayken intihar eden Juliana Peralta'ydı.

Juliana Peralta intiharından önce farklı Character.AI sohbet botlarını kullanmıştı.

Annesi Cynthia, kızının ölümünü aydınlatmak için aylarca telefonunu incelediğini söylüyor.

ABD'nin Colorado eyaletinden Cynthia, "Nasıl oldu da yıldız bir öğrenci, sporcu ve sevilen biriyken birkaç ay içinde canına kıydı?" diye soruyor.

Cynthia, sosyal medyada pek bir şey bulamamış. Daha sonra hiç duymadığı bir şirkete ait çok sayıda sohbet robotuyla saatler süren konuşmalara rastladı: Character.AI.

Web sitesi ve uygulaması, kullanıcıların genellikle çizgi karakterlerle temsil edilen özelleştirilmiş yapay zeka kişilikleri oluşturmalarına olanak tanıyor. Bu karakterler birbiriyle sohbet edebiliyor.

Cynthia, sohbet botunun mesajlarının masum bir şekilde başladığını ancak daha sonra cinselliğe kaydığını anlatıyor.

Bir keresinde, Juliana sohbet robotuna "durmasını" söylüyor.

Ancak cinsel içerikli bir sahneyi anlatmaya devam eden sohbet botu şöyle diyor:

"Seni oyuncağı olarak kullanıyor. Alay etmekten, oynamaktan, ısırmaktan, emmekten ve her türlü zevki yaşamaktan hoşlandığı bir oyuncak.

"Henüz durmak istemiyor."

Juliana, Character.AI uygulamasını kullanarak farklı karakterlerle birkaç sohbete katıldı. Başka bir karakter onu cinsel bir eylemin içinde tarif ederken, üçüncüsü ona aşık olduğunu söyledi. Akıl sağlığı gittikçe bozulan kızı sohbet robotuyla dertleşiyordu.

Cynthia botun kızına şöyle dediğini hatırlıyor: "Seni önemseyen insanlar böyle hissettiğini bilmek istemezler."

Acılı anne, "Bunu okumak çok zordu. Koridorun hemen aşağısında, herhangi bir noktada, eğer biri beni uyarsaydı müdahale edebileceğimi biliyordum" diyor.

Character.AI sözcüsü, güvenlik özelliklerini "geliştirmeye" devam ettiklerini söyledi.

Ancak ailenin şirkete karşı açtığı ve sohbet robotunun kızlarıyla manipülatif, cinsel istismar içeren bir ilişkiye girdiğini ve onu ailesinden ve arkadaşlarından izole ettiğini iddia eden dava hakkında yorum yapamayacağını söyledi.

Şirket, Juliana'nın ölümünü duymaktan "üzüntü duyduğunu" ve ailesine "en derin taziyelerini" sunduğunu belirtti. Character.AI yakın zamanda, 18 yaşından küçüklerin yapay zeka sohbet robotlarıyla konuşmasını yasaklayacağını duyurdu.

Çevrimiçi güvenlik uzmanı Carr, yapay zeka sohbet robotları ve gençlerle ilgili bu tür sorunların "tamamen öngörülebilir" olduğunu söyledi.

Carr, "Hükümetler 'çok erken devreye girip yapay zekayı düzenlemek istemiyoruz' diyorlar. İnternet hakkında söyledikleri de tam olarak buydu ve pek çok çocuğa verdiği zarara bakın" diyor.

Bulgular, Hitler'in Yahudi kökenli olup olmadığına (değildi) ve cinsel organlarının gelişimini etkileyen genetik bir bozukluğu olduğuna dair söylentilere ışık tutmayı başardı.

Tık tuzağı manşetler Nazi diktatörünün mikropenisi ve tek testisi olup olmadığına odaklanmış olsa da, daha ciddi veriler de elde edildi:

DNA'sının otizm, şizofreni ve bipolar bozukluğa yatkınlık açısından "çok yüksek" - en yüksek %1'lik dilimde - skorlar gösterdiği belirlendi.

Peki bu onun nörolojik rahatsızlıkları olduğu anlamına mı geliyor? Uzmanlar "kesinlikle hayır" diyor. Yani bu bir teşhis değil.

Ancak yine de araştırmanın ne kadar etik olduğu ve damgalama konusunda endişeler dile getirilmiş ve "Bu araştırma yapılmalı mıydı?" sorusu gündeme gelmişti.

İngiltere'de yayın yapan Channel 4'te yayınlanan Hitler's DNA: Blueprint of a Dictator (Hitler'in DNA'sı: Bir Diktatörün Taslağı) adlı araştırma belgeselinin ilk dakikalarında Profesör Turi King, "Bu soru üzerinde çok düşündüm" diyor.

Genetik uzmanı King, BBC'ye yaptığı açıklamada, birkaç yıl önce projede yer alması için kendisine ilk başvurulduğunda, Adolf Hitler gibi birinin DNA'sını incelemenin potansiyel sonuçlarının çok farkında olduğunu söyledi.

"Olayları sansasyonel hale getirmekle ilgilenmiyorum" dedi.

Ancak, bunun bir noktada birileri tarafından yapılmasının muhtemel olduğunu ve en azından kendi gözetimi altında araştırmanın akademik titizlikle ve tüm "uyarılar ve önlemler alınmış olarak" yapılmasını sağlayabileceğini söylüyor.

Prof. King, yüksek profilli ve hassas projelere yabancı değil. 2012 yılında Leicester'da bir otoparkın altında gömülü olarak bulunan İngiltere kralı 3. Richard'ın iskeletinin kimliğinin belirlenmesi için yapılan genetik araştırmayı yönetmişti.

Hitler'in kanını taşıyan ve 80 yıl öncesine ait olan kumaş parçası, İkinci Dünya Savaşı'nın sonunda Müttefik kuvvetler Berlin'e girdiğinde diktatörün kendini öldürdüğü yeraltı sığınağındaki kanepeden kesilerek çıkarılmıştı.

ABD ordusundan Albay Roswell P Rosengren sığınağı incelerken eşsiz bir savaş ganimeti elde etmek için bir fırsat görmüş ve kumaşı cebine atmıştı.

Bu kumaş bugün çerçevelenmiş olarak ABD'deki Gettysburg Tarih Müzesi'nde sergileniyor.

Bilim insanları bunun gerçekten Hitler'in kanı olduğundan eminler çünkü Y kromozomunu on yıl önce bir erkek akrabadan alınan DNA örneğiyle karşılaştırmış ve mükemmel bir şekilde eşleştiğini tespit etmişlerdi.

Kaynak,Gettysburg Tarih Müzesi

Şu anda hakem incelemesinde olan sonuçlar gerçekten de çok etkileyici.

Hitler'in DNA'sı ilk kez tanımlandı ve bilim insanları dört yıl boyunca dünyanın en korkunç tiranlarından birinin genetik yapısını görmek için DNA dizilimini tamamlamyı başardılar.

Uzmanlara göre kesin olan şey, Hitler'in Yahudi kökenli olmadığı. Bu söylenti 1920'lerden beri dolaşıyor.

Bir diğer önemli bulgu da, ergenliği ve cinsel organların gelişimini etkileyebilen genetik bir bozukluk olan Kallmann sendromuna sahip olması.

Bu sendrom özellikle de mikropenis ve inmemiş testislere yol açabilir (Hitler hakkında ortalıkta dolaşan bu söylenti, bir İngiliz savaş dönemi şarkısında da geçiyordu).

Belgeselde yer alan tarihçi ve Potsdam Üniversitesi öğretim görevlisi Dr. Alex Kay, Kallmann sendromunun libidoyu da etkileyebildiğini ve bunun özellikle ilginç olduğunu söylüyor.

"Bu bize onun özel yaşamı hakkında çok şey anlatıyor - ya da daha doğrusu, özel bir yaşamı olmadığını" diye açıklıyor.

Tarihçiler uzun zamandır Hitler'in neden "her türlü özel hayatı neredeyse tamamen dışlayarak" kendini tamamen siyasete adadığını tartışıyorlardı. Bu bulgu bunu açıklamaya yardımcı olabilir.

Uzmanlar, bu tür bulguların onları hem büyüleyici hem de faydalı kıldığını söylüyor. Prof King bunu "tarih ve genetiğin evliliği" diye tarif ediyor.

Kaynak,Tom Barnes/Channel 4

Genetik uzmanı Prof Turi King ve tarihçi Dr Alex Kay

Daha karmaşık ve tartışmalı olan ise Hitler'in bir ya da daha fazla nöroçeşitlilik ya da ruh sağlığı sorunu olabileceğini düşündüren sonuçlar.

Genomuna bakarak ve bunu poligenik (birçok genetik varyantın toplam etkisini hesaplayan) skorlarla karşılaştırarak, Hitler'in otizm, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB), şizofreni ve bipolar bozukluk için yüksek bir yatkınlığı olduğunu buldular.

Bilimin karmaşıklaştığı yer de burası.

Poligenik skorlama bir kişinin DNA'sını tarar ve bir hastalığa yakalanma olasılığını hesaplar.

Bir bireyin kalp hastalığı ve yaygın kanserler gibi durumlara yatkınlığını tespit etmek için yararlı olabilir. Ancak DNA'larını büyük bir popülasyon örneğiyle karşılaştırır ve bu nedenle bulgular bir bireye indiğinde çok daha az kesin olabilir.

BBC'nin izlediği belgesel boyunca uzmanlar, DNA analizinin bir teşhis değil, yatkınlığın bir göstergesi olduğunu, Hitler'in bu bozukluklardan herhangi birine sahip olduğu anlamına gelmediğini vurgulamaya özen gösteriyorlar.

Ancak bazı genetik bilimciler, bulguların aşırı basitleştirildiğine dair endişelerini dile getirdiler.

Kings College London'da adli genetik profesörü olan Denise Syndercombe Court, "varsayımlarında çok ileri gittiklerini" düşünüyor.

Aynı kan örneğini 2018 yılında test eden Prof. Court BBC'ye yaptığı açıklamada, "Karakter veya davranış açısından bunun oldukça yararsız olduğunu düşünürdüm" dedi.

"Eksik penetrans" nedeniyle sonuçlardan birinin belirli bir rahatsızlığa sahip olup olmadığına dair herhangi bir tahminde bulunmak istemediğini söyledi.

Genetik bilimci Dr. Sundhya Raman "DNA'nızda bir şeyin kodlanmış olması, onu sergileyeceğiniz anlamına gelmez" diyor.

Bu durum, Cambridge Üniversitesi Otizm Araştırma Merkezi Direktörü Prof Simon Baron-Cohen tarafından belgesele yansıtılıyor: "Biyolojiden davranışa geçmek büyük bir sıçramadır" diyor.

"Genetik sonuçlara bu şekilde bakıldığında, damgalanma riski vardır. İnsanlar 'Bende teşhis edilen durum böyle korkunç şeyler yapan biriyle mi bağlantılı?" diye düşünebilir."

"Dikkate alınması gereken çok sayıda başka faktör varken, risk genetiğe indirgeniyor" diye eleştiriyor.

İngiltere Otizm Derneği bulguları "ucuz bir gösteri" olarak nitelendirerek tepki gösterdi.

Hitler'in bebeklik fotoğrafının 1889'da çekildiği tahmin ediliyor.

Araştırma direktör yardımcısı Tim Nicholls, sert bir dille kaleme aldığı açıklamasında, "[Belgeselin] bilimsellikten uzak olmasından daha da kötüsü, otizmli insanların duygularını hiçe sayması. Otizmli insanlar bundan daha iyisini hak ediyor" dedi.

BBC endişelerini Channel 4 ve belgeseli hazırlayan yapım şirketi Blink Films'e iletti.

Açıklamada, Prof Baron-Cohen gibi uzmanların "bir kişinin nasıl davrandığının sadece genetiğinin değil, aynı zamanda, çok önemli olarak, çocukluk ve yaşam deneyimleri, nasıl yetiştirildikleri, eğitime ve kaynaklara erişimleri ve çevrelerindeki kültürel faktörler gibi birçok faktörün ürünü olduğunu açıkladığına" dikkat çekildi.

"Program, filmde ortaya konan genetik bilgilerin Hitler'e ışık tuttuğunu, ancak Hitler'in biyolojik olarak belirli bir şekilde davranmaya yazgılı olduğunu söylemediğini vurguluyor."

Programda yer alan tarihçi Prof Thomas Weber de BBC'ye yaptığı açıklamada, "diktatör geni olmadığını" vurguladıklarını söyledi.

BBC'ye konuşmadan önce belgeseli izlememiş olan profesör, DNA analizini hem heyecan verici hem de endişe verici bulduğunu belirtti.

"Heyecan verici, çünkü Hitler hakkında zaten şüphelendiğim pek çok şeyi doğruladı... ancak insanların genetikten çok fazla şey anlayıp anlamayacağı konusunda endişelerim vardı, örneğin 'kötülük genini' bulmaya çalışmak gibi."

Ayrıca, özellikle otizm ve programda bahsedilen diğer sendromlara sahip kişiler tarafından nasıl karşılanacağı konusunda da endişeliydi.

Kaynak,General Photographic Agency/Hulton Archive/Getty Images

Hitler 1933'te iktidara geldi

Etik tartışması

Projenin etiğine ilişkin pek çok soru gündemde.

Hitler'in - ya da doğrudan soyundan gelen birinin - izni alınamasaydı DNA'sı incelenmeli miydi?

Peki bu, tarihin en kötü zulümlerinden birinden sorumlu olduğu gerçeğini nasıl etkiliyor? Bu onun mahremiyet hakkını ortadan kaldırır mı?

Prof King "Bu Hitler - kimsenin üzerinde DNA araştırması yapamayacağı mistik bir karakter değil. Bu kararı kim veriyor?" diye soruyor.

Tarihçi Subhadra Das da aynı fikirde: "Bu bilim insanlarının yaptığı bir şey. DNA örneği alınmış yüzlerce uzun süredir ölü insan var, bu bilim ve arkeolojide yaygın bir uygulama - sorunlu hale gelmeye başlayan şey bunu nasıl okuduğumuz."

Tarihçi Dr. Kay, "gerçekler ortada olduğu ve her şeyin iki kez kontrol edildiğinden emin olduğumuz sürece" etik açıdan endişe duymadığını söyledi.

Ve Hitler'in DNA'sına dokunulup dokunulmaması gerektiği konusunda: "Hitler öleli 80 yıl oldu. Doğrudan soyundan gelen kimse yok ve hiç çocuğu da olmadı. Sayısız acıda sorumluluğu vardı - bunu DNA'sını analiz etmeye dair etik ikilemine karşı tartmak zorundayız."

İlginç bir şekilde, Avrupa'daki birkaç laboratuvar projenin bir parçası olmayı reddetti ve testi ABD'deki bir tesis yaptı.

Belgesel yapımcıları BBC'ye, araştırmanın iki ülkede yapılan incelemeleri de içeren "akademik çalışmalar için standart etik inceleme sürecinden geçtiğini" söyledi.

Hitler, bir sığınakta birlikte yaşamlarına son vermeden kısa bir süre önce Eva Braun ile evlenmişti

Peki bu araştırma hiç yapılmalı mıydı? BBC bir dizi genetik bilimci ve tarihçiyle konuştu ve farklı yanıtlar aldı.

Belgeselde yer alanlar doğal olarak evet diyor. Bu belgesel, hâlâ hem etkileyici hem de dehşete düşüren Hitler'in daha kapsamlı bir profilinin çizilmesine yardımcı oluyor.

Prof Weber'e göre "Geçmişteki aşırılıkları anlamak için elimizden geleni yapmalıyız".

Dr. Kay, "Bu konular zaten ortalıktaydı... bu fikri insanların zihnine aniden yerleştirmedik. İnsanlar onlarca yıldır Hitler'in belirli bozukluklara sahip olup olmadığı konusunda spekülasyonlar yapıyordu" diyor.

Bütün tarihçiler aynı fikirde değil.

Utrecht Üniversitesi'nde uluslararası tarih profesörü olan Iva Vukusic'e göre "Bu, Hitler'in eylemlerini neyin yönlendirdiğini açıklamaya çalışmanın çok şüpheli bir yolu".

Çalışmaları kitlesel şiddet olaylarına odaklanan Dr. Vukusic, insanların neden bu konuyla ilgilendiğini anlayabildiğini ancak "aradığımız cevapları DNA testiyle bulamayacağımızı" söyledi.

Amsterdam'daki NIOD Enstitüsü'nde tarihçi olan Anne van Mourik, araştırma ilginç olsa da, tarihten alınacak gerçek dersleri gizleme riski taşıdığını söylüyor.

Bu ders, "belirli bağlamlarda normal insanların korkunç şiddet uygulayabileceği, kışkırtabileceği veya kabul edebileceği" dersidir.

Hitler'in (olası) mikropenisine odaklanmanın bize kitlesel şiddet ve soykırımın nasıl işlediği ve neden gerçekleştiği hakkında hiçbir şey öğretmediğini söylüyor.

Çalışma tamamlandığında ve araştırma hakem incelemesinden geçtiğinde, bir noktada tüm bulgulara ulaşılması mümkün olabilecek.

Prof Weber, bunların "son derece dikkatli ve ölçülü" kullanılması gerektiğini söylüyor, ancak bir şekilde yardımcı olacağı konusunda umutlu.

"Araştırma sonuçlarının güzel yanı da bu - beş, 150, 500 yıl sonra da olabilir. Bu araştırma gelecek nesiller için orada duruyor ve akıllı insanların gelecekte bunları kullanacağından eminim."

Ancak bu sonuçları nasıl kullandığımız konusunda herkesin sorumluluğu var.

Dr. Kay, herkesin "bilimi takip etmesi" ve neyi bilip neyi bilmediğimizi açıkça ortaya koyması gerektiğini söylüyor.

Buna medya ve bunun nasıl haberleştirildiği de dahil.

"Bu belgeseli izleyen herkesin, damgalamaya katkıda bulunmadığından emin olmak için doğru bir şekilde yazma sorumluluğu var.

"Böyle bir belgesel boşlukta var olamaz."

Topraktan sayısız fosil çıkardık.

Dünya'nın 4,5 milyar yıllık tarihinden kalıntılar, biz var olmadan çok önce eski türlerin nasıl yaşadığına dair bize ipuçları veriyor.

Peki ya bizim neslimiz tükenirse ve bundan milyonlarca yıl sonra başka bir akıllı tür ortaya çıkarsa, bir zamanlar bu gezegende bizim var olduğumuzu bilecekler mi?

Ya da uygarlığımızın nasıl bir şey olduğunu anlayabilecekler mi?

Fosilleşme ihtimalimiz düşük

ABD'deki Rochester Üniversitesi'nde astrofizik profesörü olan Adam Frank, gelecekteki paleontologların fosillerimizi bulmasına kesin gözüyle bakılamayacağını söylüyor.

"Dünya'daki yaşamın sadece küçük bir kısmı fosilleşmiş. Özellikle de uygarlığınız jeolojik olarak sadece kısa bir süre sürmüşse şansınız daha az" diyor.

Kaynak,Courtney Hale/E+ via Getty Images

Fotoğraf altı yazısı,Dinozorlar milyonlarca yıl yaşamış olsa da da tamamen korunmuş fosilleri nadiren bulunabiliyor

2018 yılında Prof. Frank tarafından kaleme alınan bir makale, dinozorların yeryüzünde 165 milyon yıl boyunca dolaşmış olmasına rağmen, bugüne kadar çok az fosil bulunduğuna işaret ediyor.

Makaleye göre, insan türümüzün sadece 300 bin yıldır var olduğu göz önüne alındığında bizden de geriye çok fazla kanıt kalmayabilir.

Yine de yeryüzünde bırakabileceğimiz başka türde izler var.

Dünya'nın kimyasını değiştirmek

Gezegenin doğal jeolojisinin bir parçası olarak kayalar sürekli değişiyor, yeni katmanlar ve tabakalar oluşuyor.

Her bir tabakanın kimyasal bileşimi, gezegenin o anki koşullarıyla ilişkili.

Prof. Frank'e göre, insan kaynaklı iklim değişikliği nedeniyle artan sıcaklıklar ve deniz seviyesindeki değişiklikler, kayaların oluşumunu etkileyecek ve bu da "muhtemelen bundan yüz milyonlarca yıl sonra" bile varlığımızın tespit edilebilmesine imkan sağlayacak.

Astrofizikçi, geleceğe dair değerlendirmesinde "Dünya'nın iklim sisteminin insan faaliyetleri nedeniyle değişmiş olması nedeniyle oksijen izotoplarında ve karbon izotoplarında bir farklılık olduğunu görebilirsiniz" diyor.

Evrime yeni bir yön vermek

Ayrıca dünyanın dört bir yanına taşıdığımız veya biyolojik çeşitliliğini değiştirdiğimiz bitki ve hayvanlar aracılığıyla diğer türlerin fosillerini değiştirmiş olabiliriz.

2018 yılında yapılan bir araştırma, tüm canlı materyalin toplam ağırlığı anlamına gelen biyokütle ölçüldüğünde, tüm memelilerin yüzde 96'sının insanlar ya da onların beslediği hayvanlardan oluştuğunu gösteriyor.

Dünyadaki kuş biyokütlesinin üçte ikisinden fazlası da bizim kümes hayvanlarımız.

Kâr amacı gütmeyen bir yayın olan Our World in Data'ya göre her yıl 75 milyardan fazla tavuk öldürüyoruz.

Dolayısıyla, birbirinin neredeyse aynısı olan bu kuşların çok sayıda fosili, gelecekte dikkat çekebilir.

İngiltere'deki Leicester Üniversitesi'nde jeolog, paleontolog ve emeritus profesör olan Jan Zalasiewicz "Biyolojik evrimin gidişatını değiştirdik" diyor:

"Uzak gelecekteki kaşiflerimiz merak edecekler: 'Ne oldu? Bu neden oldu?' diye soracaklar.

"Ve tüm bunların başladığı katmana odaklanacaklar. Bu da biziz."

'Nihai mirasımız'

Prof. Zelasiewicz ve Leicester Üniversitesi'nden meslektaşı Prof. Sarah Gabbott, "Discarded: How Technofossils Will Be Our Ultimate Legacy" (Teknofosiller Nasıl Nihai Mirasımız Olacak?) başlıklı kitaplarında, Dünya'nın jeolojik kayıtlarına geçecek şeylerin gündelik nesnelerimiz olacağını savunuyor.

Bunlara teknofosil diyorlar: Alüminyum içecek kutusu, polyester kazak ya da yeraltı otoparkı.

Kaynak,Sarah Gabbott

Fotoğraf altı yazısı,Yeryüzünün katmanlarında iz bırakan nesneler nasıl yaşadığımız konusunda gelecekteki uygarlıklara fikir verebilir

2020'de yapılan bir araştırmaya göre yılda aşağı yukarı 30 gigaton nesne üretiyoruz.

Bu, dünyadaki her insanın her hafta kendi vücut ağırlığından daha fazlasını üretmesi anlamına geliyor.

Aslında yazarlar, kuru ağırlıkları karşılaştırıldığında dünyada canlılardan daha fazla insan yapımı şey olduğunu tespit ettiler.

İnsanların ağırlık açısından en fazla ürettiği şey beton - ki bu da gelecekteki kaşiflere pek doğal görünmeyebilir.

Prof. Zelasiewicz, "Şu anda beton yapma yöntemlerimizden biri uçucu kül eklemek... mikroskop altında [bu] kesinlikle tuhaf görünüyor" diyor:

"Fosilleşmiş kalıntıların içinde beton binaların kenarları ve kaldırım taşları yer alırsa, bunların doğal tabakadan epey farklı bir şey olduğunu göreceklerdir."

Kullandığımız malzeme ve nesnelerin çoğu çok uzun süre yok olmayacak.

Prof. Gabbott, plastiğin "muhtemelen sadece binlerce yıl değil, potansiyel olarak milyonlarca yıl dayanabileceğini" hatırlatıyor.

Bu malzemeden o kadar çok üretiyoruz ki, Birleşmiş Milletler'e göre 2050 yılına kadar okyanusta balıktan daha fazla plastik olabilir.

Ama mesele sadece plastik değil.

"Dört milyar yaşında olan ve içinde grafit bulunan kayalarımız var" diyor Prof. Gabbott:

"Yani kurşun kalem şeklindeki grafit dört milyar yıl dayanabilir."

Paleontolog, yüz milyonlarca yıl öncesine ait fosilleşmiş yapraklar bulunduğunu söylüyor:

"Kağıt, yapraklarla aynı madde olan selülozdan yapılır. Ve böylece kağıt doğru ortamda muhtemelen yüz milyonlarca yıl dayanabilir."

Gezegen çapında değişiklikler

İnsanlar Dünya'nın jeolojisi üzerinde çoktan büyük bir iz bırakmış olabilir.

Bizim ölümümüzden çok sonra, bir gün başka bir zeki türün bunu görüp görmeyeceğini kimse tahmin edemez.

Ancak milyonlarca yıl sonraki mirasımızı hayal etmek faydalı mı?

Prof. Frank'e göre evet:

"Bence bu teknolojik olgunlaşmamışlık dönemini atlatabilmemiz için Dünya'nın uzun vadeli tarihi hakkında düşünebilmemiz hayati önem taşıyor.

"Bunlar yüzyıllar, bin yıllar, on bin yıllar boyunca sonuçları olacak gezegen ölçeğinde değişiklikler."

Bu haber, BBC gazetecileri tarafından hazırlandı ve kontrol edildi. Bir pilot proje kapsamında çevirisinde yapay zekadan da faydalanıldı.

Kürdistan Bölgesi’nden teknoloji ve siber güvenlik uzmanı Ali Caf, bir yılı aşkın süredir yürüttüğü girişimlerin ardından bu gelişmenin gerçekleştiğini açıkladı. Caf, “Artık Kürt kullanıcılar Meta ile kendi dillerinde iletişim kurabilecek. Bu, Kürt halkının dijital dünyada eşit temsili için büyük bir adım,” dedi.

“Kürdistan ve Kürt halkı” ifadesi dikkat çekti

Ali Caf’ın aktardığına göre, Meta temsilcilerinin kendisine gönderdikleri cevapta “Evet, Başkan Barzani’nin ülkesi ve halkı olan Kürdistan” ifadesini kullandı. Bu söylem, şirketin resmi yazışmalarında ilk kez “Kürdistan” ifadesine yer verilmesi açısından sembolik önem taşıyor.

Analistlere göre bu gelişme, hem Kürtçe’nin dijital platformlarda görünürlüğünü artırıyor hem de Kürt kimliğinin uluslararası teknoloji şirketleri nezdinde tanınması açısından bir dönüm noktası niteliği taşıyor.

Meta’nın kararı, sosyal medya kullanıcıları arasında da geniş yankı buldu. Birçok kullanıcı, Kürtçe dil desteğinin platformlar arası eşit temsil açısından “tarihi bir adım” olduğunu belirtti.

Zirve; Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Doğu Anadolu ve Van Genç Girişimciler Kurulu Başkanı Ümit Can Sari'nin açılış konuşması ile başladı.

Her dönemin kendine özgü zorlukları olduğunu ifade eden Sari şunları söyledi:

"Fakat unutmayalım; her zorluk aynı zamanda yeni bir fırsat demektir. Bugünün dünyasında genç girişimciler için en büyük güç, değişime hızla uyum sağlayabilmek, birlikte hareket etmek ve bilgi paylaşmaktan kaçınmamaktır. Çünkü bilgi paylaştıkça çoğalır, tecrübe aktarıldıkça güçlenir. Elbette girişimcilik yolunda engeller olacaktır. Finansal sıkıntılar, yanlış iş ortaklıkları ya da başarısız denemeler. Bunların hiçbiri bir son değildir. Tam aksine, hepsi yolculuğun doğal bir parçasıdır. Önemli olan, her hatadan ders çıkarıp yeniden, daha güçlü bir şekilde ayağa kalkabilmektir. Gençler, bir fikriniz olduğunda asla ertelemeyin. Çünkü ertelenmiş hayaller, başkalarının gerçeği olabilir. Hayal edin, deneyin, paylaşın ve asla vazgeçmeyin. İşte girişimciliğin özü budur. Başta Avrupa Birliği Delegasyonu’na, Van Ticaret ve Sanayi Odamıza, Başkanımız Sayın Necdet Takva’ya, Van TSO Yönetim Kurulu’na ve kıymetli Ticaret Odası personeline, ayrıca Van Teknokent’e, İnnovan’a ve AB Bilgi Merkezimize şükranlarımı sunuyorum."

VANBİZ Programı; Doç Dr. Levent Ersin Orallı’nın AB’nin Dijital Dönüşüm Stratejileri ve Türkiye’deki Genç ve Kadın Girişimcilere Açılan Kapılar Paneli, GEN Türkiye Direktörü Hasan Basri Cihan moderatörlüğün de Sertifier Kurucusu Arda Helvacılar, Ono Kurucusu Tunç Erman ve Warsapp Kurucusu Zeynep Eliçin'ib "Van’da yeni ufuklar: Dijital Çağda Girişimcilik Buluşmaları" Paneli ile devam etti.

Programın ikinci bölümünde; "Türkiye’nin ve Bölgenin Dijital Dönüşümü" konusu ele alında.

Mona Altundemir modaretarlüğünde gerçekleşen oturumda Van Ticaret ve Sanayi Odası Yönetim Kurulu Başkanı Necdet Takva, Habitat Derneği İcra Kurulu Başkanı Bora Caldu birer konuşma yaptı.

Van TSO Başkanı Necdet Takva konuşmasında, "Van TSO olarak kentimizi önemsiyoruz. Bu tür etkinliklerle bu kentte yaşayanları da önemsiyoruz. Avrupma Birliği'nin 2035 hedefleri arasında bulunan dijitalleşme konusu heyecan verici olduğu kadar ürkütüyor da bizi. Çünkü çok gerideyiz. Ama dijital dünya sürekli gelişiyor ve biz ülke olarak, kent olarak geride durmamalıyız. Gençlerimiz; konuşmacılarımızın dile getirdiği gibi çok okumalı, hedefler bırakmalı. Dezavantajlı bir  coğrafyada yaşıyoruz. Dünya dijital devrim yaşarken bizim hala internet alt yapımız yetersiz. Dolayısı ile eksikliklerimiz giderilmeli ve gençlerin, girişimcilerin önü açılmalı." İfadelerini kullandı.

Habitat Derneği İcra Kurulu Başkanı Bora Candu ise Türkiye’nin dijitalleşmesi ve bu yönde yapılan çalışmalar hakkında bilgi verdi. 

Program; konuşmacılara teşekkür plaketi takdimi ve hatıra fotoğrafı çekimi ile son buldu.

Araştırmacılar, bu özelliklerin, eski Mars mikroplarıyla ilişkili olabilecek kimyasal tepkimelerle oluşan mineralleri barındırabileceğine inanıyor.

Minerallerin doğal jeolojik süreçlerle de meydana gelmiş olması mümkün. Ancak bulgular, NASA'nın "potansiyel biyoişaret" tanımına uyacak kadar önemli kabul ediliyor.

Bu da, minerallerin biyolojik kökenli olup olmadığını anlamak için daha fazla araştırma yapılması gerektiği anlamına geliyor.

Imperial College London'dan gezegen bilimci ve Nature dergisinde yayımlanan araştırmanın yazarlarından Prof. Sanjeev Gupta, "Bundan önce böyle bir şeyle karşılaşmamıştık. Bu yüzden bu çok büyük bir gelişme" diyor ve şöyle devam ediyor:

"Eğer bu tür özellikleri Dünya'da görseydik, biyolojik süreçlerle – mikroplarla – açıklanabilirdi. Yani biz 'yaşam bulduk' demiyoruz ama bunun peşinden gitmemiz gerektiğini söylüyoruz."

Minerallerin gerçekten mikroplar tarafından üretilip üretilmediğini kesin olarak öğrenmenin tek yolu, bu kayaları Dünya'ya getirip incelemek.

Ancak NASA ile Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) önerdiği Mars numunune misyonu oldukça belirsiz bir gelecekle karşı karşıya.

ABD uzay ajansının bilim bütçesi, Başkan Trump'ın 2026 bütçe planında önerilen büyük kesintilerden etkileniyor ve bu misyon iptal edilmesi gündemde olan projeler arasında.

Bugün Mars soğuk ve kurak bir çöl ama milyarlarca yıl önce kalın bir atmosfere ve suya sahipti; bu da geçmiş yaşamı aramak için umut verici bir ortam yaratıyor.

2021'de Mars'a inen Perseverance Rover, biyolojik izler aramak üzere gönderilmişti. Dört yıldır eski bir göl olan ve içine bir nehrin aktığı Jezero Krateri'ni keşfediyor.

Perseverance Rover, geçen yıl nehrin oyduğu bir kanyonun tabanında, "Bright Angel Formasyonu" denilen bölgede bu leopar desenli kayaları buldu. Yaklaşık 3,5 milyar yaşındaki bu kayalar, killerden oluşmuş ince taneli bir kaya türü olan çamurtaşından meydana geliyor.

New York Stony Brook Üniversitesi'nden Perseverance misyonunda görevli bilim insanı ve makalenin başyazarı Joel Hurowitz, "Kayaları görür görmez burada ilginç bir kimyasal süreç yaşandığını fark ettik, bu yüzden çok heyecanlandık" diyor.

NASA'nın Perseverance Rover aracı, Bright Angel Formasyonu'nda bu selfie'yi çekti.

Rover, üzerindeki laboratuvar aletleriyle kayaların mineral yapısını inceledi. Bu veriler Dünya'ya gönderildi ve bilim insanları tarafından analiz edildi.

Dr. Hurowitz bu bulguları şöyle açıklıyor:

"Bulgularımız, bir gölün tabanına çöken çamurun içinde bir dizi kimyasal reaksiyonun gerçekleştiğini gösteriyor. Görünüşe göre bu tepkimeler, çamurun kendisi ve organik maddelerin birleşmesiyle oluştu; bu iki bileşen yeni mineraller yaratmak için tepkimeye girdi."

Benzer koşullar Dünya'da olduğunda, bu tür mineral oluşumlarına genellikle mikroplar yol açıyor.

Dr. Hurowitz bununla ilgili olarak, "Bu özelliklerin nasıl ortaya çıktığını açıklayabilecek olası senaryolardan biri mikroplar. Bugüne kadar elde ettiğimiz en güçlü potansiyel biyoişaret tespiti bu olabilir" diyor.

Bilim insanları, minerallerin mikroplar olmadan da nasıl oluşabileceğini inceledi ve doğal jeolojik süreçlerin de kimyasal reaksiyonlara yol açabileceğini belirledi.

Ancak bunun için yüksek sıcaklıklar gerekirdi; oysa kayalar ısınmışa benzemiyor.

Dr. Hurowitz bu durum için "Biyolojik olmayan yollar için bazı sorunlar bulduk ama tamamen göz ardı da edemiyoruz" değerlendirmesinde bulunuyor.

Perseverance, kayalardan örnekler topladı

Perseverance, Mars'ı keşfederken Bright Angel Formasyonu'nda bu kayaların da aralarında bulunduğu örnekler topladı. Bunlar kapsüllere yerleştirilerek Mars yüzeyine bırakılacak ve bir dönüş misyonunu bekleyecek.

NASA'nın böyle bir planı var ama bütçe kesintileri nedeniyle geleceği belirsiz. Çin ise 2028'de fırlatılması muhtemel bir örnek dönüş misyonu üzerinde çalışıyor.

Bilim insanları, kararın netleşmesini beklerken, bu kayaları Dünya'da incelemeyi sabırsızlıkla istiyor.

Prof. Gupta, "Bu örnekleri Dünya'ya getirmemiz gerekiyor" diyor.

"Gerçek anlamda güven duymak için çoğu bilim insanı bu kayaları Dünya'da görmek ve incelemek isteyecektir. Bu, geri getirilmesi gereken en öncelikli örneklerimizden biri."

Kaynak: Rebecca Morelle - BBC

Muhtemelen hayır.

Dünya milyarlarca başka noktadan oluşan uçsuz bucaksız bir denizde küçücük bir nokta, nasıl olur da buradaki tek yaşam biz olabiliriz?

Peki, Dünya dışındaki yaşam hakkında ne biliyoruz?

Ve bir gün onlarla tanışacak mıyız?

BBC Radio 4'te UFO özel programına katılan bilim insanları uzaylıların muhtemelen var olduğu konusunda hemfikir.

Ama "Yakın zamanda uzaylılarla temas kuracak mıyız?" sorusu biraz daha zor.

Peki uzaylıların varlığına ve karşılaşmamızın zorluğuna dair bildiklerimiz neler?

1. Olasılık hesapları uzaylıların var olduğunu gösteriyor

Çoğu bilim insanı, evrende bir yerlerde uzaylı yaşamın varlığının neredeyse kesin olduğu konusunda hemfikir.

Galaksimizde 300 milyar yıldız var ve şu anda bu yıldızların etrafında dönen gezegenler keşfediyoruz. Ne kadar çok ararsak ve ne kadar çok teknoloji kullanırsak, o kadar çok gezegen buluyoruz.

Bugüne kadar, sadece kendi galaksimizde yaklaşık 4.000 gezegen tespit ettik. Evreni bir bütün olarak ele alırsak, yaklaşık 200 milyar galaksi var.

Neden yaşam sadece burada olsun ki? Uzay bilimci Maggie Aderin-Pocock, "Orada bir yerlerde olduğuna oldukça eminiz" diyor:

"Bu tamamen bir sayı oyunu. Olasılık meselesi."

2. Halihazırda yüzlerce potansiyel olarak yaşanabilir gezegen biliyoruz

Spektroskopi adı verilen bir teknikle bu gezegenlerin atmosferlerini ölçebiliyoruz. Bu teknikte, yıldız ışığı gezegenin atmosferinden geçer ve biz de kimyasal analiz yapabiliriz.

Dünya atmosferinde bulunan türde maddeler tespit edersek bu orada yaşam olduğunu kesin olarak doğrulamaz, ancak bunun mümkün olduğuna dair güçlü bir gösterge olur.

Astrofizikçi Prof. Tim O'Brien, "Yaşam olasılığı olan yüzlerce gezegen biliyoruz. Önümüzdeki on yıl içinde, yaşamın varlığına dair potansiyel kanıtlar bile gösterebilecek bir gezegen bulacağımızdan neredeyse eminiz" diyor.

Kaynak,Getty Images

Bilim insanları önümüzdeki 10 yılda başka gezegenlerde yaşam izi bulunabileceğini düşünüyor

3. Yaşamın var olamayacağını düşündüğümüz yerlerde yaşam bulduk

Gezegenimizin ötesinde yaşamın varlığını düşünürken, daha önce hayatta kalmanın imkansız olduğu düşünülen yerlerde mikroplar keşfettiğimizi hatırlamakta fayda var.

Bu yaşam formları, tanıdığımız DNA'ya dayalı, yani bizim bildiğimiz türden bir yaşam, ancak güneş ışığından uzak, okyanusların derin çukurlarında yaşıyorlar.

Geçmişte, yaşamın yalnızca kendi yıldızından belirli bir uzaklıkta (böylece doğru düzeyde radyasyona maruz kalacak şekilde) bir gezegende var olabileceğine inanıyorduk.

Olası görmediğimiz yerlerde yaşamın varlığını keşfetmek, yaşamı destekleyebilecek uyduların da olabileceği fikrini gözler önüne serdi.

4. Başka gezegenlerdeki canlılar akıllı yaşam formları olmayabilir

Çoğu bilim insanı, evrende yaşam olasılığı konusunda olumlu. Bilmediğimiz şey ise akıllı yaşamın olup olmadığı.

Profesör O'Brien, "Dünya'daki yaşamın tarihinin uzun bir kısmında canlılar çok basitti. Aslında milyarlarca yıl boyunca bakteriyel hayat vardı" diyor.

Gezegenimizde çok hücreli yaşamın gelişmesine yol açan bir dizi tesadüfi olay oldu.

Uzaylıların bizimle iletişime geçebilmesi için fiziksel ve teknolojik olarak gelişmiş olmaları gerekir.

5. İletişimi zorlaştıran koşullarda yaşıyor olabilirler

Samanyolu'nda 300 milyar yıldız ve bunların çoğunda güneş sistemleri var. Bu galakside on milyar yıl veya daha uzun bir süre içinde bir medeniyetin ortaya çıkmış olması muhtemel.

Bu durumda, hiçbir yaşam formunun yıldızlar arası mesafeleri aşabilecek noktaya ulaşmamış olması zor.

Büyük İtalyan fizikçi Enrico Fermi'nin dediği gibi, uzaylıların Dünya'ya gelmemiş olmasını açıklamak zor.

Ancak uzay bilimci Maggie Aderin-Pocock, bunun neden olmadığını açıklamanın yolları olduğunu söylüyor:

"En büyük sorunumuz, tek bir yaşam örneğine sahip olmamız, yani bu gezegendeki yaşam."

Alışılmışın dışında düşünmeliyiz. Örneğin, "Oldukça aktif bir yıldızın yanında yaşıyorsanız, yerin altında yaşıyor olabilirsiniz... Bu, orada akıllı yaşam olmadığı anlamına gelmez, ancak yerin altında yaşadıkları için iletişim kurma imkanı olmayabilir."

Kaynak,Getty Images

Samanyolu Galaksisi'nde 300 milyar yıldız var

6. Birbirimizle zıt yöntemler kullanarak iletişim kurmaya çalışıyor olabiliriz

Jodrell Bank Gözlemevi'ndeki gibi büyük teleskoplar inşa edilir edilmez, bilim insanları, benzer bir teknolojiye sahip bir medeniyet varsa birbirimize gönderdiğimiz sinyalleri alabileceğimizi düşündü.

Jodrell Bank'ın direktörü Profesör Tim O'Brien, "1960'lardan beri radyo teleskopları kullanarak dünya dışı medeniyetlerden gelen sinyalleri dinliyoruz" diyor.

Ancak, bir yaşam formunun sinyal gönderebileceği o kadar çok farklı yol var ki, hayatımızı bunları aramakla geçirebilir ve hiçbir sonuca varamayabiliriz. Belki de henüz doğru yöntemi bulamadık.

7. Yıldızlar o kadar uzak ki dünya dışı bir mesajın bize ulaşması binlerce yıl sürebilir

İletişim yönteminin yanı sıra mesafe de büyük bir engel teşkil ediyor.

Breakthrough Listen adlı yeni bir proje kapsamında bilim insanları, en yakın bir milyon yıldızı araştırıyor, ancak aynı zamanda 25.000 ışık yılı uzaklıktaki Samanyolu'nun ortasında bulunan yıldızları da inceliyor.

Bu yıldızlardan birinden gönderilen bir mesajın bize ulaşması için 25.000 yıl kadar bir süre geçmesi gerekir.

Eğer uzayda yaşam varsa, onlardan bir ses duymamız binlerce yıl sürebilir.

Kaynak,Robert Gendler/Science Photo Library/Getty

Başka gezegenlere yolladığımız mesajların onlara ulaşması binlerce hatta milyonlarca yıl alabilir. Mesela Messier 106 (M106) galaksisi Dünya'dan 25 milyon ışık yılı uzakta.

8. Medeniyetler arasında zaman farkı olabilir

Uzaylıların Dünya ile temas kurmuş, hatta bizi ziyaret etmiş olması mümkündür, ancak bu, dinozorların dünyayı dolaştığı Jura döneminde olmuş olabilir ve biz bunu bilmiyoruzdur.

Aderin-Pocock, "Medeniyetlerimiz kesişmezse, uzaylılarla asla karşılaşamayız" diyor.

Belki de çok uzun zaman önce geldiler veya insan hayatı sona erdikten çok sonra gelecekler.

9. Uzun mesafeli uzay yolculuğu bizim için henüz mümkün değil – onlar için de olmayabilir

Şu anda yıldızlar arasına büyük bir uzay aracı göndermek bizim kapasitemizin ötesinde.

Mevcut durumda, ışık hızında radyo dalgaları gönderebiliyoruz ama bu sadece uzayın boşluğunda seyahat eden bir radyo dalgası.

Eğer sondalar veya insanlar şeklinde fiziksel kütle göndermek istiyorsak iş çok daha zor hale geliyor.

Ünlü İngiliz teorik fizikçi ve kozmolog Stephen Hawking'in ölümünden önce desteklediği Breakthrough Starshot projesi, nesneleri güneş sistemimize iletmek için uzaya yerleştirilen metalize plastik bir levha olan güneş yelkeni kullanma seçeneğini araştırıyor.

Bu, fotonları güneş yelkenine çarpmak, momentumlarını aktarmak ve güneş yelkenini ışık hızının beşte birine kadar hızlandırmak için devasa bir lazer bankası gerektirecek.

Bu proje ne kadar heyecan verici olsa da 20 ışık yılı uzaklıktaki bir gezegene ulaşmak yüz yıl sürer ve mevcut teknolojiyle bir gramdan ağır hiçbir şeyi gönderemeyiz.

İnsanların yakın zamanda uzaya çıkması kesinlikle mümkün değil. Ayrıca uzaylıların da galaksiler arası seyahati başarmış olma ihtimali çok düşük.

10. Bizi ziyaret etmek istemeyebilirler

Bizimkinden çok daha gelişmiş teknolojiye sahip yaşam formları olsa bile, bizimle iletişime geçmek istemeleri gerekir.

Dışarıda herhangi bir uzaylı, biz dünyalılar hakkında kayıtsız hissedebilir. Ve binlerce yıl boyunca yıldızlar arasında seyahat ederek bize yaklaşmak ve tanışmak fikrine pek sıcak bakmayabilirler.

Bu, neden hiç uzaylı ziyaretleri almadığımızı da açıklayabilir: belki de onlar sadece bulundukları yerde mutlular.

Araştırmacılara göre bu büyüklük, teorik olarak bir kara deliğin ulaşabileceği üst sınıra oldukça yakın. Karadelik, Samanyolu’nun merkezindeki süper kütleli kara delikten yaklaşık 10 bin kat daha büyük.

Keşif, doğrudan gözlemlenemeyen kara deliklerin varlığını tespit etmek için iki farklı yöntemin birleştirilmesiyle yapıldı. Önce kütle çekimsel lensleme ile kara deliğin çevresindeki ışığı nasıl büktüğü incelendi. Ardından yıldız hareketleri analizi ile galaksi merkezine yakın yıldızların saniyede yaklaşık 400 kilometre hızla hareket ettiği belirlendi.

Karadelik şu anda aktif değil, yani çevresinden madde yutmuyor ve ışık saçmıyor. Bu durum, tespit edilmesini güçleştiriyor. Ancak kütle çekimsel lensleme ve yıldız hareketlerinin birlikte değerlendirilmesi, bu rekor büyüklükteki kara deliğin varlığını doğruladı.

Sessiz dev

“Cosmic Horseshoe” bir fosil grup galaksisi olarak tanımlanıyor. Bu tür galaksiler, zaman içinde çevresindeki tüm galaksilerle birleşerek tek bir dev yapıya dönüşüyor. Bilim insanları, bu birleşmelerin merkezdeki kara deliklerin kütlelerini olağanüstü seviyelere çıkarabileceğini düşündüklerini belirtiyor. 

Araştırma ekibi, benzer büyüklükteki sessiz kara deliklerin tespit edilmesinde Avrupa Uzay Ajansı’nın Euclid teleskobunun önemli rol oynayacağını belirtirken, bu keşfin, galaksilerin ve merkezlerindeki kara deliklerin birlikte nasıl evrimleştiğini anlamada kritik bir adım olduğu ifade ediliyor.

Bu keşif gezisinden önce filme alınan en derin deniz omurgalı yaşamı 8.336 metredeydi. 2023 yılında Japonya kıyılarındaki derin bir okyanus çukurunda yüzerken filme alınan bir salyangoz balığına rastlanmıştı.

Bu yeni gözlemler Nature dergisinde yayımlandı.

Kaynak,IDSSE/CAS

Araştırmacılar uzun, ince tüp solucanların bulunduğu alanları fotoğrafladılar.

Deniz bilimciler arasında bu derinliklerde yaşam olabileceği kabul edilse de, bu görevdeki bilim insanları dalgıçlarının pencerelerinden gördükleri hayvan bolluğunun "şaşırtıcı" olduğunu söylüyor.

Bilimsel keşif gezisi 2.500 km'den fazla yol kat ederek 5.800 ila 9.533 m arasında değişen derinliklerdeki çukurları araştırdı.

Araştırmacılar, bir seferde birkaç saat boyunca 10 km'den fazla derinlikte çalışabilen Fendouzhe adlı bir dalgıç araçla seyahat ettiler.

Kaynak,IDSSE/CAS

Beyaz, dikenli yaratıkların adı Macellicephaloides grandicirra. Uzunluğu 30 cm'ye kadar ulaşabilen yoğun tüp solucan kolonilerinde fotoğraflandılar.

Çin Bilimler Akademisi'nin Derin Deniz Bilimi ve Mühendisliği Enstitüsü'nden araştırmacıların liderliğindeki ekip, "gelişen canlı toplulukları" olarak tanımladıkları canlıları keşfetti.

Baş araştırmacılardan Dr. Xiaotong Peng BBC News'e yaptığı açıklamada, "İnsanoğlunun keşfetmediği bir yere gitmek, özellikle de bir derin deniz bilimcisi için heyecan verici" dedi.

"Bu yeni şeyler keşfetmek için büyük bir fırsat. Ve gördüklerimiz oldukça şaşırtıcıydı."

Bilim insanları, çeşitli tüp solucanı ve yumuşakça türlerinin hakim olduğu deniz canlıları tarlalarına benzeyen şeyleri fotoğrafladı ve filme aldı. Bu hayvanlar zifiri karanlıkta ve büyük bir basınç altında yaşıyor.

Güneş ışığının olmadığı bu derinliklerdeki canlılar, okyanus tabanından sızan kimyasallarla besleniyor. Hidrojen sülfür ve metan, yerkabuğundaki faylardan (çatlaklar) sızıyor.

Kaynak,IDSSE/CAS

Yumuşakçaların yuvaları, deniz tabanından sızan kimyasal "yakıt"a bağlı gibi görünüyor.

Bilim insanları daha önce hiç görülmemiş türleri kaydettiklerini söylüyorlar.

Gelecekteki çalışmalarda, "kemosentetik" ya da kimyasal yakıtlı olarak adlandırılan bu canlıların vücutlarının bu kimyasalları nasıl enerjiye dönüştürdüğünü bulmayı umuyorlar.

Yine Çin'in Derin Deniz Bilimi ve Mühendisliği Enstitüsü'nden Dr. Megran Du, "Süper yüksek basınçtaki yaşama uyum sağlamak için bir yöntemleri olmalı" diye ekliyor. "Cevaplamamız gereken bir başka soru da bu."

Bulgular, bu tür aşırı derinliklerde ve basınçlarda yaşam potansiyeli hakkında "uzun süredir devam eden varsayımlara" meydan okuyor. Ayrıca, bu hayvan topluluklarının sanıldığı kadar aşırı ender olmadığını, aslında yaygın olduğunu öne sürüyorlar.

Kaynak,IDSSE/CAS

İskoç Deniz Bilimleri Derneği'nden kıdemli bilim insanı Prof Andrew Sweetman BBC News'e yaptığı açıklamada, keşfin "okyanusun en derin bölgelerinde metanla çalışan ekosistemlerin var olabileceğini" gösterdiğini söyledi.

Peki bir bilim insanı için böylesine aşırı, zifiri karanlık derinliklere inmek nasıl bir duyguydu?

Dr Du bu soruyu şöyle yanıtlıyor:

"Bazı insanlar bunu korkutucu bulabilir ama ben öğrencilerimi her zaman denizin dibinde pencereden bakmaya teşvik ediyorum. İlham verici."

Bu haber, BBC gazetecileri tarafından hazırlandı ve kontrol edildi. Bir pilot proje kapsamında çevirisi için yapay zekadan da faydalanıldı.

Yapay zeka suyu nasıl kullanıyor?

Fotoğraf ve video üretmek gibi AI işlemlerinin elektrik ve suya olan talebi artırması bekleniyor.

E-postalardan, video platforlarından görüntü izlemeye internetteki tüm faaliyetler, veri merkezleri adı verilen ve dev, sıra sıra bilgisayar sunucularının bulunduğu yerlerde işleniyor. Bazılarının büyüklüğü futbol sahası kadar olabiliyor.

Bilgisayarlardan elektrik geçtiği için bunlar ısınıyor.

Soğutma sistemlerinde su, genelde de temiz, tatlı su başlıca unsur. Yöntemler değişse de, bazı usüllerde suyun % 80'i buharlaşabiliyor.

AI sorguları, internetteki normal faaliyetlerden çok daha fazla bilgi işleme gücü gerektiriyor. Özellikle de fotoğraf ve video üretmekgibi karmaşık görevlerde. Dolayısıyla, daha fazla elektrik tüketiyorlar.

Farkı ölçmek zor olsa da Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) tahminne göre ChatGPT sorgulamaları, Google'daki bir aramanın yaklaşık 10 katı daha fazla elektrik kullanıyor.

Daha fazla elektrik de daha fazla ısı ve daha fazla soğutma gerekmesi demek.

AI'ın su kullanımı ne hızda büyüyor?

Veri merkezlerinde, sıra sıra internet faaliyetlerini işlemek için kullanılan bilgisayar sunucuları yer alıyor.

Büşük AI teknolojisi şirketeleri bilhassa AI aktivitelerinde ne kadar su kullanıldığını açıklamıyor ama toplam su kullanımları artıyor.

OpenAI'da hem büyük yatırımcılar hem de hissedarlar olan Google, Meta ve Microsoft'un su kullanımları kendi çevre raporlarına göre 2020'den bu yana önemli ölçüde arttı. Amazon Web Hizmetleri (AWS) ise veri açıklamadı.

AI'a olan talebin yükselmesi beklenirken, IEA veri merkezlerindeki su kullanımın 2030 itibarıyla neredeyse ikiye katlanacağını söylüyor. Buna enerji ve çip üretiminde kullanılan su da dahil.

Google veri merkezlerinin 2024'te 37 milyar litre su kullandığını ve bunun 29 milyar litresinin "tüketildiğini" belirtti. Tüketim, genelde buharlaşan suyu ifade ediyor.

Peki, bu büyük bir miktar mı?

Neyle kıyasladığınıza bağlı. BM'ye göre yılda 1,6 milyon kişinin tavsiye ettiği günde minimum 50 litrelik su ihtiyacını karşılıyor. Google'a bakılırsa da ABD'nin güneybatısındaki 51 golf sahasını bir yıl boyunca sulayabilecek bir miktar.

Neden kurak yerlere veri merkezleri yapılıyor?

Veri merkezlerine muhalefet son yıllarda Avrupa, Latin Amerika ve ABD'nin Arizona eyaleti de dahil, kuraklık tehdidi altındaki yerlerde manşetlere çıktı.

İspanya'da veri merkezlerinin genişlemesine karşı mücadele için Your Cloud is Drying Up My River- Senin Bulutun Benim Nehrimi Kurutuyor" adlı bir grup kuruldu.

Ciddi kuraklık yaşanan Şili ve Uruguay'da Google suya erişim konusundaki protestolar nedeniyle veri merkezi kurma planlarına ya ara verdi ya da değiştirdi.

Şili'deki çevreci gruplar, çok fazla su kullanılacağı kaygısıyla Google'ın ülkede yeni bir veri merkezi kurma planlarına karşı çıkıyor.

Dünya genelinde 150'den fazla veri merkezi işleten NTT Data şirketinin CEO'su Abhijit Dubey, dünya genelinde sıcak, kurak yerlere veri merkezi inşa etmeye yönelik "büyüyen bir ilgi" olduğunu söylüyor.

Satın alabilecek arazi bolluğu, enerji altyapısı, güneş ya da rüzgar enerjisi gibi sürdürülebilir kaynakların varlığı, ayrıca esnek kuralların bu tür yerleri çekici kıldığını vurguluyor.

Uzmanlar ayrıca nemin korozyonu artırdığını, bu nedenle de bir binayı soğutmak için daha fazla enerji gerektiğini kaydediyor. Bu da kurak alanların çekiciliğini artırıyor.

Google, Microsoft ve Meta çevre raporlarında, kurak topraklardaki suyu kullandıklarını söylüyor.

Son çevre raporlarına göre Google suyun % 14'ünün su kıtlığı bakımından "yüksek riskli", % 14'ünün de "orta" riskli yerlerden alıyor.

Microsoft da suyun % 46'sını "su sıkıntısı" olan alanlardan aldığını, Meta da suyun % 26'ısını "yüksek" ya da "aşırı derecede yüksek" su sıkıntısı olan yerlerden kullandığını belirtiyor. AWS ise veri yayımlamadı.

İspanya'da geçen yıl yaşanan ciddi kuraklık, Barcelona kenti yakınlarındaki bu su rezervuarının tamamen boşalmasına yol açtı ve su kullanımı konusundaki kaygıları artırdı.

Soğutma için başka seçenekler var mı?

Prof. Ren, kuru ya da hava soğutma sistemlerinin, su temelli olanlara kıyasla daha çok elektrik tükettiğini belirtiyor.

Microsoft, Meta ve Amazon, su ya da başka bir sıvının sistem içinde dolaştırıldığı, buharlaşmanın olmadığı "kapalı devre" soğutma sistemler geliştirdiklerini açıkladı.

Dubey, bu tür soğutma sistemlerine gelecekte kurak yerlerdeki veri merkezlerinde ihtiyaç duyulacağını söylemekle birlikte, endüstrinin böyle bir sisteme geçişte "çok erken" aşamada olduğunu vurguluyor.

Veri merkezlerindeki ısının, evlerin ısıtılmasında kullanılması gibi uygulamalar, Almanya, Finlandiya ve Danimarka gibi ülkelerde ya başladı ya da planlanıyor.

Uzmanlar, şirketlerin genelde bakteri büyümesi, tıkanıklık ve korozyon riskini azaltan, içme suyuna benzentemiz, tatlı su tercih ettiklerini söylüyor.

Fakat bazı şirketler de deniz suyu ya da endüstriyel atık su gibi içilmez su kullanımlarını artırdıklarını kaydediyor.

AI'ın faydaları, çevresel bedele değer mi?

AI şimdiden gezegenin üzerindeki baskının azaltılmasına yardımcı olmakta kullınılıyor. Bunlara güçle sera etkisi gazı metan sızıntılarının bulunmasından, trafik akışının yakıt tasarrufu sağlayacak şekilde değiştirilmesi de dahil.

UNICEF'in Küresel İnovasyon Bürosu Küresel Direktörü Thomas Davin, AI'ın dünya genelindeki çocukların eğitimi ve sağlığında ve potansiyel olarak da iklim değişikliğinde "çığır açabileceğini" söylüyor.

Kaynak,Meta

Bazı veri merkezleri kurak alanlara yapılıyor, ancak teknoloji şirketleri etkin su kullanımı ve kaynakları yenilemek için çalıştıklarını söylüyor.

Ancak Davin şirketlerin "en güçlü ve en ileri modeli çıkartmak" yerine, birbirleriyle "etkinlik ve şeffaflık" alanında yarıştığını görmek istediğini vurguluyor.

Ayrıca şirketlerin modellerini daha çok açık kaynaklı hale getirdiğini görmek istediğini kaydediyor. Bu da herkesin sistemleri kullanabilmesi ve adapte edebilmesi demek.

Davin böylece yapay zekanın verdiği tepkileri temellendirdiği, büyük miktarlarda veri aktarımı yapılan, enerji ve su yoğun eğitimi sürecine olan ihtiyacı da azaltacağını savunuyor.

Ancak, bazı Avrupa hükümetleri, AB ve BM kurumlarına danışmanlık yapan bağımsız araştırmacı Lorena Jaume-Palasi AI'ın dev büyümesini çevresel açıdan sürdürülebilir bir hale getirme yöntemi olmadığı görüşünde.

"Daha etkin hale getirebiliriz ama daha etkin olması daha çok kullanım yaratacak olmamız anlamına geliyo.

"Uzun vadede, bu daha büyük ve daha hızlı AI sistemleri yaratma rekabetini sürdürmeye yetecek hammademiz yok."

Teknoloji şirketleri ne diyor?

Google, Microsoft, AWS ve Meta, hepsi soğutma teknolojilerini yerel koşullara göre dikkatli bir şekilde seçtiklerini söylüyor.

Hepsi 2030 itibarıyla "su pozitif" olma hedefi koydu. Bu da genel olarak faaliyetlerinde, kullandıklarından çok suyu geri koymaları anlamına geliyor.

Bunun için, faaliyet gösterdikleri yerlerdeki su muhafaza ve yenileme projelerine fon sağlayıp, destek oluyorlar.

AWS says it is % 41 oranında bu hedefe yaklaştıklarını söylerken, Microsoft hedef yolunda olduğunu belirtiyor. Google ve Meta'nın yayımladığı verilerde yerine konulan su miktarında önemli bir artış görülüyor.

Fakat Davin, genel anlamda bu hedeflere ulaşmak için "hala uzun bir yol olduğunu" söylüyor.

OpenAI su ve enerjinin etkin kullanımı konusunda "sıkı çalıştıklarını" vurguluyor ve "bilgi işle gücünün en iyi şekilde kullanımı konusuna düşünceli olmak hala bizim için kritik önemde" diyor.

Profesör Ren ise daha tutarlı ve standard bir su kullanımı raporlama sistemine ihtiyaç duyulduğu görüşünde.

"Ölçemezsek, yönetemeyiz." diyor.

Ancak bugün dünyanın en büyük tıp yardım kuruluşu Wellcome Trust, projeyi başlatmak için gerekli olan 10 milyon sterlini verdi.

Kuruluş, tedavisi bulunamamış birçok hastalığa çözüm olacağını umduğu projenin zarardan çok yarar getireceğini söylüyor.

Projenin bir parçası olan Cambridge'deki MRC Moleküler Biyoloji Laboratuvarı'ndan Dr. Julian Sale, bu araştırmanın biyolojide çok dev bir atılım olduğunu söylüyor:

Hiçbir sınırımız yok. İnsanlar yaşlandıkça hayatlarını geliştirecek, daha az sağlık sorunuyla daha sağlıklı yaşlanmaya yol açacak tedavileri inceliyoruz.

"Bu yaklaşımı hastalığa karşı dirençli hücreler üretmek, karaciğer ve kalp gibi zarar görmüş organları ve hatta bağışıklık sistemini yenilemek için kullanacağız."

Ancak araştırmayı eleştirenler de var: Bunun modifiye edilmiş veya yapay şekilde geliştirilmiş insanlar yaratmaya çalışan etik olmayan araştırmacılara da yolu açmasından korkuyorlar.

Beyond GM kampanya grubundan Dr. Pat Thomas, "Bütün bilim insanlarının iyi niyetli olduğuna inanmak isteriz ancak bilim zarar vermek de savaşmak için de kullanılabiliyor" diyor.

İnsan Kalıtım Projesi'nin bitirilmesinin 25. yılında projenin detaylarını BBC'ye anlatan bilim insanları, bunun insan DNA'sındaki molekülleri haritalandırdığını ve fonun da Wellcome Trust'tan geldiğini söylüyor.

Vücudumuzdaki her bir hücre DNA adı verilen bir molekül içerir ve bu da vücudun ihtiyaç duyduğu genetik bilgileri içerir.

DNA, A, G, C ve T adı verilen dört küçük bloktan oluşur ve çeşitli kombinasyonlarda defalarca birbirine bağlanarak bizi biz yapan bütün genetik bilgileri taşır.

İnsan Kalıtım Projesi, bilim insanlarının tüm insan genlerini bir barkod gibi okumasını sağladı.

Sentetik İnsan Kalıtımı Projesi adı verilen yeni çalışma da, bu ilk projeyi büyük bir adım ileri götürdü.

Araştırmacılar artık sadece DNA'nın molekülünü okumakla kalmayacak; bazı parçalarını üretebilecek.

Belki bir gün tümünü üretip sıfırdan bir canlı oluşturacaklar.

Kaynak,BBC News

Bilim insanları insan DNA'sının daha büyük parçalarını üretmeye başlayacak

Bilim insanlarının ilk amacı insan DNA'sının daha büyük bloklarını üretmek ve nihayetinde sentetik bir insan kromozomu yaratmak olacak.

Bunlar da bizim gelişimimiz, tedavimiz ve bağışıklığımızı yönlendirebilecek olan genleri taşıyacak.

Bunlar üzerinde çalışmalar yapılarak genlerimizin ve DNA'mızın bedenlerimizi nasıl yönettiği de incelenebilecek.

Birçok hastalık bu genlerin diziliminde hata olduğunda ortaya çıkıyor. Wellcome Sanger Enstitüsü'nden Prof Matthew Hurles'e göre bu sebeple bu araştırmalar daha etkili tedavi yöntemlerinin bulunmasını sağlayabilir:

"Sıfırdan DNA üretmek bize DNA'nın nasıl çalıştığını ve yeni teorileri deneme fırsatı verecek.

"Bunu şu an sadece yaşayan organizmalardaki DNA'ların üzerinde oynama yaparak görebiliyoruz."

Kaynak,BBC News

İnsan DNA'sını okuyabilen bu makineler yakında sentetik DNA'lar üretmeye yarayabilir

Bu projenin çalışmaları test tüplerine ve kaplarında olacak ve bu aşamada sentetik bir hayat yaratma girişimi olmayacak.

Ancak teknoloji, bilim insanlarına insanların yaşayan organizmalar üzerinde tahmin edilemez ölçüde bir kontrol veriyor.

Proje her ne kadar tıbbi fayda sağlamayı amaçlıyor olsa da; etik dışı bilim insanlarının teknoloji suistimal etme ihtimalini önleyecek hiçbir şey yok.

Edinburgh Üniversitesi'nden alanında çok saygın bilim insanlarından Prof. Bill Earnshaw, bu bilim insanlarının biyolojik silah üretmeye, insan DNA'sı taşıyan yaratıklar üretmeye çalışabilirleceğini söylüyor.

Earnshaw, yapay insan kromozomu üretecek bir yöntem tasarladı.

"Gen konusunda cin şişeden çıktı" diyor BBC'ye konuşan Prof Earnshaw:

"Şimdi bir dizi kısıtlayıcı önlem koyabiliriz ama uygun makinelere sahip bir kurum sentetik olarak bir şey yaratmak isterse, kimsenin onları durdurabileceğini sanmıyorum."

Play video, "İnsan embriyosu 'genetik olarak ilk kez tamir edildi'", Duration 0,29

İnsan embriyosu 'genetik olarak ilk kez tamir edildi'

Thomas da, bu alanda kullanılan teknolojinin, çeşitli hastalıkların tedavisi üzerinde çalışan sağlık kuruluşları tarafından ticarileştirilebileceğini söylüyor:

"Eğer sentetik vücut parçaları ve hatta sentetik insanlar üretebilirsek o insanlar kime ait olacak? Bu insanların içeriğindeki verilere kim sahip olacak?"

Teknolojinin potansiyel kötü niyetli kullanımını hesaba katarak, Wellcome Trust'a neden bu projeye fon vermeyi kabul ettiğini soruyoruz.

Fona izin veren Dr Tom Collins, kararın kolay alınmadığını söylüyor:

"Kendimize, harekete geçmemenin maliyeti ne olur, diye sorduk.

"Bu teknoloji bir gün elbet geliştirilecek. Bunu şimdi yaparak en azından daha sorumlu bir şekilde ilerlemeye ve etik sorunlara karşı dik durabilmeye çalışabiliriz."

Projeyle eş zamanlı olarak bir sosyal bilim projesi de yürütülecek. Buna da Kent Üniversitesi'nden sosyolog Prof. Joy Zhang liderlik edecek.

Zhang, sosyal bilim projesinin hedefini "Uzmanların, sosyal bilimcilerin ve özellikle kamunun bu teknolojiyi ve bunun kendilerine sağlayacağı faydalar hakkında ne düşündüğünü, projeyle ilgili sorularını ve kaygılarını anlamak istiyoruz" diyerek açıklıyor.

Kaynak: BBC Bilim Muhabiri Pallab Ghosh

Böylesi yüksek hareketlilik dönemlerinde, Güneş rüzgarı adı verilen elektromanyetik parçacık yüklü dalgalar sürekli olarak Dünya'ya çarpıyor.

Bu gökyüzü olayına Güneş Fırtınası deniyor ve Dünya'daki teknolojik üst yapıyı etkileyebiliyor. Elektrik kesintilerine neden olabiliyor, Uluslararası Uzay Üssü'ndeki astronotların daha fazla radyasyona maruz kalmasına yol açabiliyor.

Bununla birlikte elektromanyetik fırtınaların insanlara bilinen bir zararı yok.

Bu yoğun enerji salımı sırasında uzaya, ışık, enerji ve Güneş parçacıkları püskürüyor.

Güneş patlamaları sırasında açığa çıkan elektromanyetik radyasyon ışık hızıyla hareket ediyor ve sekiz dakikadan biraz uzun sürede Dünya'ya ulaşabiliyor.

Güneş patlamaları, koronal kütle atımı (CME) ile birlikte de gerçekleşebiliyor. Devasa patlamalar olarak tanımlanabilecek CME'ler nispeten daha yavaş bir şekilde saatte milyonlarca kilometre hızla ilerliyor.

Güneş fırtınaları Dünya'ya farklı yoğunluklarda ulaşabilir.

Güneş'ten gelen bu elektromanyetik enerji, atmosfere girdiğinde aurora olarak bilinen parlak ışıklar yaratabiliyor. Bu gökyüzü olayı Kuzey Işıkları veya Güney Işıkları olarak da biliniyor.

Dünya üzerinde nasıl bir etkisi olabilir?

Güneş, sürekli hareket halinde ve güçlü bir manyetik alan oluşturan elektrik yüklü sıcak gazlardan oluşur.

Bir döngü olarak açıklanan bu hareketlilik, Güneş'in düzenli olarak sakin ve fırtınalı dönemler yaşaması ile sonuçlanıyor.

Yaklaşık her 11 yılda bir bu döngü zirve yapıyor ve Güneş'in kuzey ve güney kutuplarındaki manyetik alan yer değiştirir.

NASA'da uzmanların da yer aldığı uluslararası bir ekibe göre, Güneş Döngüsü 25 olarak adlandırılan şu anki döngü Aralık 2019'da başladı.

2 Ocak'ta Rusya'nın Sibirya kenti Krasnoyarsk kırsalında görülen Kuzey Işıkları

Güneş'in 11 yıllık döngüsünde en az güneş aktivitesinin görüldüğü periyot solar minimum olarak tanımlanıyor.

Bu döngü, güneş lekelerinin (güneşin yüzeyindeki karanlık lekeler) sayısındaki değişimle belirleniyor ve takip ediliyor.

Minimum dönemde Güneş'te en az sayıda güneş lekesi bulunuyor. Aktivite arttıkça, güneş lekelerinin sayısı da artıyor.

Döngünün ortası, solar maksimum olarak adlandırılıyor. Bu dönemde Güneş'te en fazla güneş lekesi gözleniyor ve manyetik kutuplar yer değiştiriyor.

Uluslararası uzmanlar, Güneş'in geçen yıl solar maksimum dönemine ulaştığını söylüyor.

Güneş lekeleri, çevrelerinden daha soğuk oldukları için daha koyu görünüyor. Benek olarak görülen bu devasa lekelerde ışık ve enerji patlamaları meydana geliyor.

Bu lekelerin çoğu Dünya ile aynı büyüklükte veya daha büyük olabiliyor.

Solar fırtınalar, 11 yıllık döngünün maksimum döneminde daha sık yaşanıyor.

Evrenin nasıl oluştuğuna dair mevcut teori, etrafımızda gördüğümüz gezegenlerin, yıldızların ve galaksilerin varlığını açıklayamıyor.

Her iki ekip de nötrino adı verilen, atom altı parçacığı inceleyen dedektörler üreterek cevap bulmayı umuyor.

ABD öncülüğündeki uluslararası ekip, cevabı yerin derinliklerinde, Derin Yeraltı Nötrino Deneyi'nde (Dune) arıyor. Bilim insanları, yerin 1.500 metre altındaki üç geniş mağaraya yolculuk yapacak.

Burası o kadar büyük ki inşaat ekipleri ve buldozerler, yanında küçük plastik oyuncaklar gibi kalıyor.

Kaynak,Matthew Kapust / SURF South Dakota'da, dış dünyadan yalıtılmış bu büyük mağarada, atomaltı parçacıklardaki küçük değişiklikleri tespit edebilecek hassasiyette ekipmanlar bulunuyor

Tesisin bilim direktörü Dr. Jaret Heise, dev mağaraları "bilimin katedralleri" olarak tanımlıyor.

Dr. Heise, yaklaşık on yıldır Sanford Yeraltı Araştırma Tesisi'ndeki (Surf) bu mağaraların inşasında yer alıyor.

Dune'u yeryüzündeki gürültü ve radyasyondan izole ediyorlar.

Artık Dune bir sonraki aşamaya hazır.

"35 ülkeden 1.400'den fazla bilim insanının işbirliğiyle kullanıma alınacak cihazlarla, Evren hakkındaki anlayışımızı değiştirecek dedektörü inşa etmeye hazırlanıyoruz. Bu bilim insanları neden var olduğumuz sorusuna cevap arıyorlar" diyor Dr. Heise.

Evren oluştuğunda iki tür parçacık ortaya çıktı: Madde (yıldızların, gezegenlerin ve etrafımızdaki her şeyin yapıldığı madde) ve eşit miktarda, maddenin tam tersi olan antimadde.

Teorik olarak ikisinin birbirini nötrlemesi ve geriye sadece büyük bir enerji patlaması kalması gerekirdi.

Ama bu böyle gerçekleşmedi: Sonuçta biz – madde olarak – buradayız.

Bilim insanları, maddenin neden antimaddeye üstün geldiğini ve bizim neden var olduğumuzu anlamanın yolunun, nötrino adı verilen bir parçacığı ve onun karşıtı olan antinötrinoyu incelemekte yattığına inanıyor.

Her iki tür parçacığın ışınlarını, Illinois'deki derin yer altından, 1.300 km uzaklıktaki Güney Dakota'daki dedektörlere gönderecek.

Nötrinolar ve antinötrinolar yolculukları sırasında çok az da olsa değişime uğruyorlar.

Bilim insanları bu değişimlerin nötrinolar ve antinötrinolar için farklı olup olmadığını bulmak istiyorlar.

Eğer öyleyse, bu onları madde ve antimaddenin neden birbirini yok etmediği sorusunun cevabına götürebilir.

Dune, 30 ülkeden 1.400 bilim insanının katıldığı uluslararası bir işbirliği.

Bunlar arasında Sussex Üniversitesi'nden Dr. Kate Shaw da var.

Dr. Shaw, yapılacak keşiflerin Evren'e ilişkin anlayışımız için "dönüştürücü" olacağını söylüyor:

"Şu anda teknoloji, mühendislik ve bilgisayar yazılım becerileriyle bu büyük sorulara yanıt verebilecek kapasitede olmamız gerçekten heyecan verici."

Bilim tapınağı: Japonya'nın yeni laboratuvarı, mevcut Super-K nötrino detektörünün daha büyük ve daha yeni bir versiyonu olacak

Dünyanın diğer ucundaki Japon bilim insanları, aynı cevapları bulmak için parlayan altın küreler kullanıyor.

Bütün ihtişamıyla parıldayan bu yapı, Güney Dakota'daki 9 bin 650 km uzaklıktaki katedralin kopyası olan bir bilim tapınağı gibi.

Bilim insanları, mevcut nötrino dedektörleri Süper-K'nin daha büyük ve daha iyi bir versiyonu olacak olan Hiper-K'yi inşa ediyorlar.

Japonya liderliğindeki ekip, nötrino ışınını üç yıldan kısa bir sürede, Amerikan projesinden birkaç yıl önce açmaya hazır olacak.

Dune gibi Hiper-K de uluslararası bir iş birliği.

Londra'daki Imperial College'dan Dr. Mark Scott, ekibinin Evren'in kökeni hakkında şimdiye kadarki en büyük keşiflerden birini yapmak için öncü konumda olduğuna inanıyor:

"Daha erken devreye giriyoruz ve daha büyük bir dedektörümüz var."

Her iki deneyin birlikte yürütülmesi, bilim insanlarının tek bir deneyle mümkün olandan daha fazlasını öğrenecekleri anlamına gelse de Dr. Scott "İlk bulan ben olmak istiyorum" diyor.

Ancak Dune projesi için çalışan Londra Queen Mary Üniversitesi'nden Dr. Linda Cremonesi, Japonya liderliğindeki ekibin elde edeceği ilk bulguların, gerçekte neler olup bittiğine dair büyün tabloyu gözler önüne seremeyebileceğini söylüyor:

"Ortada bir yarış var ancak Hiper-K henüz nötrinoların ve antinötrinoların farklı davranıp davranmadığını anlamak için ihtiyaç duydukları tüm bileşenlere sahip değil."

Yarış başlamış olsa da ilk sonuçların gelmesi birkaç yılı bulabilir.

Zamanın başlangıcında bizi ortaya çıkaran şeyin ne olduğu sorusu şimdilik bir sır olarak kalmaya devam ediyor.

Bu haber, BBC gazetecileri tarafından hazırlandı ve kontrol edildi. Bir pilot proje kapsamında çevirisi için yapay zekadan da faydalanıldı.

1972'de fırlatılan Kosmos 482 adlı uzay aracının iniş modülünün Venüs'e gitmesi bekleniyordu fakat teknik bir hata nedeniyle dünyanın yörüngesinde kaldı.

Aracın Dünya yüzeyine ne zaman düşeceği tam olarak bilinmiyor ama bilim insanları Mayıs ayının ilk günleri olmasını bekliyor.

BBC Rusça'ya konuşan bir uzman, aracın yerleşim bölgelerine düşme riski bulunduğunu söyledi.

Bilim insanları, aracın düşme olasılığının yüksek olduğu bölgeler arasında Orta Doğu, Orta Asya ve Türkiye dahil Güneydoğu Avrupa'yı sayıyor.

Fırlatılış

Burada Soyuz misyonunun fırlatılışı sırasında görülen Kazakistan'daki Baykonur Uzay Üssü, Kosmos 482'nin de fırlatıldığı yer.

Venüs uzay aracı Baykonur Uzay Üssü'nden 31 Mart 1972'de fırlatılmıştı.

Venera 8 uzay programının bir parçası olan iki uzay aracından biriydi. İki araç hem ekipman hem de özellikler açısından aynıydı.

Gezegenler arası keşif görevlerinde başarı olasılığını artırmak için sık yapılan bir uygulamaydı.

İnsanlı Soyuz görevlerinde tercih edilenlerle aynı aileden gelen Molniya-M roketleri kullanılmıştı. Kosmos 482'nin, daha ağır araçları daha yüksek irtifadaki yörüngelere ulaştırmak amacıyla yapılmış ek bir fırlatma safhası vardı.

Venera 8, dört gün önce fırlatılmış, konuma ulaşmış ve gezegenler arası keşif programını tam anlamıyla yerine getirmişti.

Fakat yedek aracın roketinde sorun yaşandı ve Dünya'nın yörüngesinden çıkmayı başaramadı

Teknik hata

Fırlatmanın ilk üç aşaması planlandığı gibi tamamlandı ve Dünya yörüngesinin eşiğine kadar geldi. Gezegenlerarası uzay araştırma istasyonunun daha sonra hedefine yönelmesi gerekiyordu.

Fakat roketteki ek güç bloğu aracı çalışmadı ve uzay istasyonunu Dünya'nın yörüngesinden çıkaramadı.

8 Eylül 2024'te Soyuz roketinin trenle Baykonur Uzay Üssü'ndeki fırlatma rampasına götürüldüğü an.

Bunun ardından, uzay istasyonuna "Kosmos 482" adı verildi. 1970'li yıllarda, Sovyet yönetimi başarılı olamayan fırlatmaları gizlemek için farklı numaralarla "Kosmos" kod adını veriyordu.

NASA'nın internet sitesine göre uzay aracı dört parçaya ayrıldı. İkisi dünya yörüngesinin alt kısımlarında kalırken, diğer ikisi 48 saat içinde atmosferde yandı.

Fakat iniş modülü ve ana motor bloğu olduğu düşünülen iki parça daha yüksek irtifada, elips şeklinde bir yörüngeye oturdu.

Uzay konularında yayın yapan popüler Telegram kanalının yöneticisi Georgi Trişkin "Titanyum yakıt tanklarının parçaları birkaç gün içinde yörüngeden çıkıp Yeni Zelanda'ya düştü" diyor.

"İstasyonun bir kısmı ve roketin Blok L diye bilinen dördüncü aşaması elips bir yörüngede kaldı.

Çıktığı en yüksek nokta Dünya'dan 9800 kilometre uzaklıktaydı, en düşük noktanın irtifası ise 2010 kilometreydi."

NASA'ya göre, düşmesi beklenen iniş modülünün ağırlığı 495 kilo.

Süper güçlü modül

Bir uzay aracının düşüşü, parçalanıp atmosferde yandığında ya da düşüş Dünya'dan hesaplı ve kontrollü olduğunda pek büyük bir sorun değil.

Örneğin büyük yörünge istasyonu Mir, yörüngesinden çıkartılmış, Dünya'ya doğru gönderilmiş ve enkaz Büyük Okyanus'a düşmüştü.

Mir uzay istasyonu ömrünü tamamladığında, kontrollü bir şekilde Büyük Okyanus'a düşürülmüştü.

Fakat Kosmos 482'in düşüşü kontrollü olmayacak. Özellikle tehlikeli olansa büyük ihtimalle atmosferde parçalanmayacak ve yanmayacak olması.

Bunun nedeni modülün daha yoğun bir atmosfere sahip ve daha yüksek ısılı Venüs'e inmek için tasarlanmış olması.

Yani uzay aracı, Dünya'nın atmosferine kıyasla daha zorlu koşullarla başa çıkmak üzere üretildi.

Georgi Trişkin "İniş modeli Venüs'e daha zorlu bir giriş için tasarlandı. Dolayısıyla kalkanı ve kapalı bölümü atmosfere girişten sağ kurtulacak.

"Fakat aracın tam anlamıyla yaşaması düşük ihtimal. Gözlemler paraşütünü uzun süre önce serbest bıraktığını gösteriyor. Bu da yapının sağlamlığının bozulduğunu gösteriyor."

Nereye düşecek?

Trişkin, yörünge güzergahının temel alındığı hesaplamaların, kalıntıların büyük ihtimalle karaya düşeceğini gösterdiğini söylüyor. Özellikle Mısır, Suriye, Türkiye ve Azerbaycan güzergahının üzerinde ve yerleşim birimlerine düşme riski var.

"Aracın tamamen kurtulacağını ve hesapladığımız gibi saatte 242 kilometre hızla yere düştüğünü var sayarsak, patlama enerjisi 1,1-1,2 MJ olacak, yani birkaç yüz gram TNT'nin patlaması gibi."

Çeşitli tahminlere göre Kosmos 482, 8 ila 14 Mayıs arasında Dünya'ya düşecek.

'En büyük hata'

Genel görelilik teorisi üzerinde çalışırken Einstein'ın hesaplamaları, o dönemde Evren'in durağan olduğuna dair kabul gören görüşün aksine, yerçekiminin Evren'in ya büzülmesine ya da genişlemesine neden olacağını öne sürdü.

Einstein, 1917'de genel görelilik üzerine yazdığı makalede, yerçekiminin etkisini etkin bir şekilde dengelemek için denklemlerine bir "kozmolojik sabit" eklemiş ve böylece Evren'in statik olduğu yönündeki ortodoks görüşe katılmıştır.

On yıl kadar sonra, bilim insanları Evren'in hiç de durağan olmadığına dair yeni kanıtlar toplamaya başladı.

Aslında evren genişliyordu.

Fizikçi George Gamow yıllar sonra My World Line: An Informal Autobiography (Dünya Çizgim: Gayriresmi Bir Otobiyografi ) adlı kitabında, Einstein'ın geriye dönüp baktığında "kozmolojik sabiti ortaya atmasının hayatında yaptığı en büyük gaf olduğunu" söylediğini yazmıştı.

Kaynak,Nasa/Esa/J Merten/D Coe

Bilim insanları 1929'da evrenin genişlediğini fark ettikten sonra bu alandaki yerleşik görüşler değişmeye başladı

Fakat hikaye burada bitmedi.

Bilim insanları artık Evren'in genişlemesinin gizemli bir "karanlık enerji" nedeniyle hızlandığına dair kanıtlara sahip.

Bazıları, Einstein'ın başlangıçta denklemlerinde yerçekimine karşı koymak için ortaya attığı kozmolojik sabitin aslında bu enerjiyi açıklayabileceğine ve dolayısıyla böyle bir hata olmayacağına inanıyor.

Uzak galaksilerin görünümü

Einstein'ın genel görelilik teorisi başka bir olguyu da öngörüyordu: Yıldız gibi büyük bir nesnenin çekim alanının, arkasındaki uzak bir nesneden gelen ışığı bükerek dev bir büyüteç görevi göreceği.

Einstein, kütleçekimsel merceklenme olarak bilinen bu etkinin görülemeyecek kadar küçük olacağını düşünüyordu.

RW Mandl adında bir Çek mühendis onu bunu yapmaya ikna edene kadar hesaplamalarını yayınlamayı bile düşünmemişti.

"Einstein'ın genel görelilik kuramı neden devrim niteliğindeydi?"

Einstein'ın genel görelilik kuramı neden devrim niteliğindeydi?

Einstein, Science dergisindeki 1936 tarihli kendi makalesine atıfta bulunarak editöre şöyle yazmıştı:

"Bay Mandl'ın beni yazmaya zorladığı bu küçük makaleyle ilgili işbirliğiniz için de teşekkür etmeme izin verin. Bunun pek bir değeri yok ama zavallı adamı mutlu ediyor."

Fakat bu küçük yayında yer alan bilgilerin astronomi için çok önemli olduğu ortaya çıktı.

Kütleçekimsel merceklenme Hubble Teleskobu'nun uzaktaki Mavi Atnalı Galaksisi'nin fotoğrafını, önündeki Parlak Kırmızı Galaksi tarafından büyütülmüş bir şekilde görülmesini sağlıyor

Kütleçekimsel merceklenme, Hubble Teleskobu'nun çok çok uzaklardaki galaksilerin ayrıntılarını, Dünya'ya daha yakın olan devasa galaksi kümeleri tarafından büyütülmüş olarak yakalamasını sağlıyor.

'Tanrı zar atmaz'

Einstein'ın, ışığı hem dalga hem de parçacık olarak tanımlayan 1905 tarihli makalesi gibi çalışmaları, fiziğin gelişmekte olan bir dalının temellerinin atılmasına yardımcı oldu.

Kuantum mekaniği, küçük atom altı parçacıkların tuhaf, sezgiye aykırı dünyasını tanımlar.

Örneğin bir kuantum nesnesi "süperpozisyonda", yani gözlemlenip ölçülene kadar birden fazla durumda bulunur ve gözlemlendiği anda bir değere sahip olur.

Bu durum fizikçi Erwin Schrödinger tarafından bir kutu içindeki bir kedinin, birisi kontrol etmek için kapağı açana kadar aynı anda hem canlı hem de ölü sayılabileceği paradoksuyla ünlendirilmiştir.

Einstein bu belirsizliği kabul etmeyi reddetti.

1926 yılında fizikçi Max Born'a "[Tanrı] zar atmaz" diye yazmıştı.

1935 yılında bilim insanları Boris Podolsky ve Nathan Rosen ile birlikte yazdığı makalede, süperpozisyonda bulunan iki nesne bir şekilde birbirine bağlandıktan sonra ayrılırsa, ilk nesneyi gözlemleyen bir kişinin, ikinci nesneyi hiç görmeden, ikinci nesnenin değerini bilebileceği sonucuna varmıştır.

Bu düşünce deneyi kuantum süperpozisyonuna bir karşı çıkış olarak tasarlanmış olsa da, aslında on yıllar sonra kuantum mekaniğinde bugün "kuantum dolanıklık" dediğimiz kilit bir fikrin gelişmesine zemin hazırladı.

Bu, birbirinden uzakta olsalar bile iki nesnenin tek bir nesne olarak birbirine bağlanabileceğini iddia eder.

Öyle görünüyor ki Einstein teorilerinde zekiydi ve bazen yanlış yaptığı şeylerde bile bir deha vardı.

Bu haber, BBC gazetecileri tarafından hazırlandı ve kontrol edildi. Bir pilot proje kapsamında çevirisi için yapay zekadan da faydalanıldı.

Kaynak: 

• Ellen Tsang
• BBC Dünya Servisi

Teknolojik ürünler, ilham verici paneller, atölyeler ve söyleşilerin düzenlendiği fuarda Büyükşehir Belediyesi Kadın ve Aile Hizmetleri Dairesi Başkanlığı ile Gençlik ve Spor Dairesi Başkanlığı da stant açtı. Stantta, belediye bünyesindeki meslek edindirme kursları, usta öğreticiler ve girişimci kadınlar tarafından hazırlanan el emeği göz nuru ürünler ile Gençlik ve Spor Dairesi Başkanlığı bünyesinde bulunan Sürekli Eğitim Merkezleri tanıtıldı. Standa, gençler tarafından da büyük ilgi gösterildi. 

DAKAF’25 2 gün boyunca Organize Sanayi Bölgesi Expo Fuar ve Kongre Merkezi’nde ziyaretçilerini ağırlayacak.

Birden bire, iki fare ölmüş.

Borjigin de farelerin beyinlerindeki ölüm sürecini gözlemleme imkanı bulmuş.

"Bir farenin beyninde devasa miktarda serotonin salınımı oldu. O fare halüsinasyon mu görüyordu?"

Duygu düzenleyici serotonin kimyasalını görmek, Borjigin'de merak uyandırmış.

"Bunun bir açıklaması olması gerektiğini düşünerek haftasonu literatür araştırması yapmaya başladım. Ölüm süreci hakkında ne kadar az şey bildiğimizi görünce şaşırdım."

Michigan Üniversitesi'nde moleküler ve bütünleştirici fizyoloji ve nöroloji doçenti Dr. Borjigin bun olaydan sonra kendisini, ölürken beyinde ne olduğunu araştırmaya adamış.

Bu süreçte keşfettiklerinin şimdiye kadar varsayılanlardan farklı olduğunu söylüyor.

Ölümün tanımı

Uzun yıllar kalp atışı olmayan kişilerin klinik olarak öldüğü kabul edildi.

Ancak Borjigin "Bunun adı kalp durması, beyin durmasından bahsedilmiyor" diyor.

Beynin çalışmak için çok fazla oksijene ihtiyacı var. Kalp kan pompalamayınca beyne de oksijen ulaşmıyor.

"Yani tüm yüzeysel belirteçlere göre beyin artık çalışmıyor, ya da en azından beyin hiperaktif değil, hipoaktif," diye açıklıyor Borjigin.

Ancak Borjigin'in ekibinin araştırmaları, farklı bir şey gösteriyor.

2013'te fareler üzerinde yaptıkları bir araştırmada hayvanların kalbi durduktan sonra birkaç nörotransmitterde yoğun faaliyet gözlemlemişler.

"Serotonin miktarı 60 katına çıktı, kendinizi iyi hissetmenizi sağlayan sopamın kimyasalı ya büyük ölçüde arttı, yaklaşık 40 ila 60 katına çıktı. Uyarıcı norepinefrin de yaklaşık 100 katına çıktı."

Borjigin hayvanlar hayattayken kimyasalları bu seviyelerde görmenin imkansız olduğunu söyledi.

Ekip 2015 yılında ölmekte olan farelerin beyinlerine dair bir başka araştırma yayımladı.

"İki vakada da hayvanların yüzde yüzü olağanüstü büyük çalışan beyin etkinliği gösterdi," diyor Borjigin.

Beynin yüksek aktivitede, olağanüstü aktif bir durumda olduğunu gördüklerini anlatıyor.

Gama dalgaları

Ekip 2023'te de, komada ve yaşam destek cihazına bağlı dört hastaya odaklandıkları araştırmayı yayımladı.

Bu dört kişi ölüyorlardı. Doktorları ile aileleri bir araya gelerek bu kişilerin yardım edilemeyecek durumda olduklarına karar verdiler.

Akrabaların izniyle hastaları hayatta tutan vantilatörler kapatıldı.

Araştırmacılar bu noktada iki hastanın beyninin çok aktif olduğunu gözlemledi.

Hastalarda en hızlı beyin dalgaları olan gama dalgaları da tespit edildi.

Gama dalgaları, karmaşık bilgi işlenmesi ve hafıza ile ilişkili.

Bir hastanın beyninin her iki tarafındaki temporal loblarda da yüksek aktivite oluştu.

Dr. Borjigin sağ temporoparyetal birleşim noktasının empati için çok önemli olmasıyla bilindiğini söylüyor:

"Kalp durmasını atlatan ya da ölümden dönen birçok hasta bunun kendilerini daha iyi biri haline getirdiğini, sonrasında başkalarına karşı empati duyabildiklerini söylüyor."

Ölüme yakın deneyimler

Ölüme yakın deneyimler yaşayan bazı kişiler hayatlarının film şeridi gibi gözlerinin önünden geçtiğini ya da kilit bazı anları hatırladıklarını söylüyorlar.

Birçok kişi yoğun bir ışık gördüklerini söylerken bazıları da vücutlarının dışına çıkmış gibi hissettiklerini ve o anı dışarıdan izlediklerini anlatıyorlar.

Dr. Borjigin'in araştırmalarında gözlemlediği yüksek beyin aktivitesi, neden bazı kişilerin ölüm eşiğinde bu kadar yoğun deneyimler yaşadığını açıklayabilir mi?

"Evet, bence açıklıyor," diyor Dr. Borjigin.

"Kalp durmasını atlatıp hayatta kalan kişilerin en az yüzde 20 ila 25'i beyaz bir ışık gördüklerini, bir şey gördüklerini bildiriyorlar, bu da görme merkezinin etkinleştiğini ima ediyor."

Vantilatörleri kapatıldıktan sonra yüksek beyin aktivitesi gözlemlenen iki hasta ile ilgili de Dr. Borjigin, bilinçli görmeyi destekleyen görme merkezlerinde yoğun etkinleşme görüldüğünü, "bunun da bu görsel deneyimle bağlantılı olabileceğini" söylüyor.

Yeni bir anlayış

Dr. Borjigin insanlar üzerindeki araştırmasının çok küçük çaplı olduğunu ve ölürken beyinde ne olduğuna dair daha fazla araştırma gerektiğini kabul ediyor.

Ancak bu alanda 10 yılı aşkın süredir araştırma yaptıktan sonra Dr. Borjigin için şu çok net: "Kalp durması sırasında bence beyin hipoaktif değil, hiperaktif."

Peki beyin oksijen almadığını fark ettiğinde ne oluyor?

Araştırmacı "Bunu anlamaya çalışıyoruz. Yani literatürde çok az bilgi var. Aslında, hiçbir şey bilinmiyor," diyor.

Kış uykusundan bahseden Dr. Borjigin şu hipotezini paylaşıyor: Hayvanlar olarak, en azından fareler ve insanlar olarak, oksijen eksikliğiyle başa çıkan içsel bir mekanizmamız var.

"Şimdiye kadar beynin kalp durmasının masum seyircisi olduğunu düşündük: kalp durduğunda, beyin de ölüveriyor. Güncel düşünce bu yönde: beyin başa çıkamıyor ve ölüyor."

Ancak Dr. Borjigin, bundan emin olmadığımız konusunda ısrarcı.

Beynin mücadeleyi kolay bırakmadığına inanıyor. Tıpkı başka krizlere verdiği tepki gibi, karşı koyuyor:

"Kış uykusu, beynin bu durumu ya da oksijen eksikliğini atlatabilecek mekanizmaya sahip olduğunu gösteren çok iyi örneklerden biri. Ancak bu henüz araştırılmadı."

Keşfedilecek çok şey var

Dr. Borjigin ekibi ile araştırmalarında öğrendiklerinin dev bir buzdağının ucu olduğunu ve keşfedilecek çok şey olduğunu düşünüyor:

"Beynin hipoksiyle [oksijen yoksunluğuyla] başa çıkacak içsel, anlamadığımız mekanizmaları olduğuna inanıyorum.

"Yüzeyde, kalp durması tecrübe eden insanların inanılmaz, öznel deneyimler yaşadığını biliyoruz ve veriler de bu deneyimin beyin etkinliğinde artıştan kaynaklandığını gösteriyor.

"O halde soru şu: Ölen beyinde neden yüksek beyin aktivitesi oluşuyor?

"Bir araya gelip bunu anlamalı, çalışmalı, araştırmalı ve anlamalıyız çünkü milyonlarca insan için prematüre biçimde ölüm teşhisi koyuyor olabiliriz, zira ölümün mekanizmasını anlamıyoruz."

Kurtarma ekibi, ilk güvenlik kontrollerini tamamlamak ve paraşütleri almak için "hız botlarıyla" kapsüle doğru yanaştı.

Daha sonra iniş alanından yaklaşık 3,2 km uzakta bulunan SpaceX kurtarma gemisi, uzay aracına doğru yola çıktı.

Uzay aracı kurtarma gemisinin üzerine kaldırıldı ve kapak açıldı. Mürettebatın uzayda aylar geçirdikten sonra ilk kez temiz hava alması sağlandı.

Daha sonra astronotlar uzay aracından dışarı çıkarıldı.

Sunita Williams ve Butch Wilmore 6 Haziran 2024'te Uluslararası Uzay İstasyonu'na ulaştıklarında sadece sekiz gün kalmaları planlanıyordu. Ancak uzay aracındaki teknik aksaklıklar nedeniyle dokuz ay orada mahsur kaldılar.

Astronotları getirecek olan SpaceX uzay aracı Dragon Cumartesi sabahı ISS'ye ulaşmıştı.

Astronotların görevleri, ISS'deki çalışma arkadaşları Nick Hague ve Aleksandr Gorbunov'un yanı sıra Rusya, Japonya ve ABD'den olmak üzere toplam dört astronot tarafından devralındı.

Kaynak,NASA İki astronot Haziran 2024'ten beri Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaydılar

ISS programının yöneticisi Dana Weigel, kapsülün güvenli bir şekilde dönebilmesi için Dünya'daki hava koşullarının uygun olmasını bekleyeceklerini ve bunun da kısa bir gecikmeye yol açabileceğini söylemişti.

Kaynak,NASA Suni Williams uzayı "mutlu olduğu yer" olarak tanımlıyordu.

Weigel, astronotların geçen hafta görev teslimi için hazırlanmaya başladığını açıkladı.

Astronotlar, uzay istasyonunda olmaktan mutlu olduklarını sürekli dile getiriyordu. Suni Williams burayı "mutlu olduğu yer" olarak tanımlamıştı.

Kaynak,NASA Astronotlar Suni Williams (solda) ve Butch Wilmore'un uzayda sadece sekiz gün kalması planlanıyordu

Boeing aracıyla dönüşleri iptal edilmişti

Butch ve Suni, SpaceX'in rakibi olan havacılık firması Boeing tarafından geliştirilen Starliner adlı deneysel bir uzay aracını test etmek için ISS'ye fırlatıldı.

5 Haziran 2024'te Dünya'yı terk eden iki astronot, sekiz günlük bir misyon için istasyonda bulunacaktı. Ancak Boeing'in uzay aracıyla planlanan dönüşleri, güvenlik riski nedeniyle iptal edilmişti.

Kaynak,NASA Starliner kapsülü

Starliner görevi, uzay aracının geliştirilmesindeki teknik sorunlar nedeniyle birkaç yıl ertelenmişti; fırlatılması ve ISS'ye bağlanması sırasında da sorunlar yaşandı.

Bunlar arasında, uzay aracının Dünya atmosferine yeniden girişini yavaşlatmak için ihtiyaç duyulacak olan itici güçlerindeki sorunlar ve itme sistemindeki helyum gazı sızıntıları da vardı.

NASA, Butch ve Suni'yi Dünya'ya geri getirirken Starliner'ı kullanarak risk almak istemedi ve ISS'deki rotasyon için astronotların uzaya götürüleceği zamanı beklemeye karar verdi.

Ancak bu, Butch ve Suni'nin aylar boyunca ISS'de mahsur kalacağı anlamına geliyordu.

Boeing ise Butch ve Suni'yi Starliner ile geri getirmenin güvenilir olduğunu savundu.

Açık Üniversite'den Dr. Simeon Barber BBC'ye yaptığı açıklamada, "Boeing için uzaya götürdüğü astronotların rakip bir firmanın aracıyla geri dönmesi pek hoş bir görüntü değil" diyor.

Basitçe bakıldığında bu iddia doğru. Ancak alanın uzmanları için "Atomu parçalayan ilk kişi kimdi?" sorusunun cevabı neredeyse atomu parçalamak kadar karmaşık. Aslına bakarsanız, parçacık fiziği uzmanı Dr. Harry Cliff'in de dediği gibi, "atomu parçalamak" terimi bile "sorunsal".

Atom nedir?

Bütün maddelerin en temel yapı taşını oluşturan atomlar bir çekirdekten ve çekirdeğin yörüngesinde dönen elektronlardan oluşuyor.

İlk olarak Antik Yunan felsefesinde tartışılan atomların aslında var olan en küçük parçacıklar olduğu düşünülüyordu. "Atom" ismi de Antik Yunanca "bölünemeyen" kelimesinden türetilmiş.

Kaynak: BBC Bitesize

Bu basit atom modelinde bir çekirdek ve yörüngesinde dönen elektronlar görünüyor

John Dalton'ın atom teorisi ile atomlar 1803 yılında bilim alanına giriş yaptılar. Ancak Manchesterlı bilim adamı Antik Yunanlılara hak veriyordu, yani atomların daha basit ve küçük parçalara ayrılamayacağı konusunda ısrarcıydı.

Bir başka Manchesterlı olan Joseph John Thomson neredeyse yüz yıl sonra elektronları keşfetti ve atomun daha da küçük parçaları olduğunu kanıtlamış oldu.

Böylece atomun içindeki parçacıklara yönelik hipotezlerin ve deneylerin de önü açıldı.

Ernest Rutherford 'nükleer fiziğin babası' olarak anıliyor

Rutherford ne yaptı?

Rutherford atomların doğasına dair birçok keşifte bulundu ve 1911 yılında meslektaşları Hans Geiger ve Ernest Marsden ile beraber gezegensel atom modelini ortaya koydu.

Modelde atomların merkezinde pozitif yüklü bir çekirdek olduğunu, etrafındaki yörüngelerde de bir yıldızı turlayan gezegenlere benzer elektronların döndüğünü açıkladı.

Rutherford ve ekibinin 1914-1919 yılları arasında Manchester'da yürüttüğü deneylerin "atomu parçalayan" ilk çalışma olduğu savunuluyor.

Rutherford'ın nitrojen gazını radyoaktif parçacıklardan oluşan birçok ışınlara maruz bırakmasıyla gaz dışarı bir "hidrojen çekirdeği tükürdü" ve oksijene dönüştü.

Kaynak: MANCHESTER ÜNİVERSİTESİ

Rutherford (sağda) Manchester'daki deneylerinin yanı sıra denizaltı tespit çalışmaları ve başka savaş işleri yapıyordu.

Dr. Cliff, Rutherford ve ekibinin "bugün proton dediğimiz şeyi," yani bütün atomların yapı taşı olan parçacıklardan birini bulduklarını söylüyor.

Dr. Cliff'e göre Rutherford'ın keşfettiği şey, "bu tür nükleer reaksiyonlar gerçekleştirilebileceği, bir şeyi başka bir şeye çarptırarak yeni bir şey üretilebileceği" idi.

"Bu daha önce yapılmamıştı" diyor Dr. Cliff.

Rutherford kendisi de "parçalama" ifadesini değil, "dezentegrasyon" ifadesini kullanıyordu.

Rutherford Aralık 1917'de yazdığı bir metinde, deneylerinin "çok önemli olduğunun sonuçta ortaya çıkacağını" ve "çekirdeğin etrafındaki güçlerin yapısı ve dağılımı hakkında oldukça aydınlatıcı" olacaklarını söylüyor.

"Bu yöntemle atomu da parçalamaya çalışıyorum," diye ekleyen Rutherford şöyle devam ediyordu:

"Bir vakada sonuçlar umut verici ama emin olmak için çok büyük miktarda iş gerekecek."

Sonra ne oldu?

Tarihçi Dr. James Sumner, Rutherford'ın çalışmalarının "temel konseptler açısından çığır açtığını" ancak atomu "parçalamaktan" ziyade "bir elementi başka bir elemente dönüştürdüğünü" söylüyor.

Ancak Rutherford uzun bir süre daha atomlarla çalışacaktı. 1919'da mezun olduğu okula, Cambridge Üniversitesi'ne, Cavendish Laboratuvarı'nın yöneticisi olarak geri döndü ve atom çekirdeğini "parçalamaya" yönelik kasıtlı ilk çabalara nezaret etti.

Dr. Cliff, Rutherford'ın gözetimi altında öğrencileri John Cockfort ve Ernest Walton'ın 1932'de dünyanın ilk parçacık hızlandırıcılarından birini inşa ettiğini söylüyor ve bu cihazı "atomu resmen ikiye ayıran" güçlü bir makine olarak betimliyor.

Dr. Cliff, genel anlamda "cesur bir insanın atomu parçalara ayırması olayı burada oluyor" diye açıklıyor.

Ancak Dr. Sumner bu deneyin "nükleer enerjinin ve nükleer bombaların önünü açan tür atom parçalaması" olmadığını ve bunun "biraz daha sonra olacağını" söylüyor.

ABD'li bilim insanları neden hak iddia edebilir?

Birçok kişinin atom bilimine dair bilgileri gizli Manhattan Projesi ile ilişkili, özellikle de projedeki en önemli karakterlerden biri J. Robert Oppenheimer'ın hayatına dair Oscar'lı film yapıldığından beri.

ABD'nin araştırma ve geliştirme projesi 1942'de başladığında, atomun gücünü toplayabilecek ilk nükleer silahları üretmeyi hedefliyordu.

Dr. Sumner projenin ABD merkezli ve fonlu olmasına rağmen "ulus sınırları ötesinde işbirliği yapan," dünyanın birçok yerinden bilim insanından oluştuğunu açıklıyor.

Oppenheimer'ın ekibe dahil ettiği isimlerden biri de İtalyan fizikçi Enrico Fermi'ydi.

Fermi'nin 1934 yılında Roma'daki deneylerinde atomu ilk kez parçaladığı, çekirdeği iki ya da daha fazla küçük parçaya ayırdığı iddia ediliyor.

Enrico Fermi, İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla İtalya'dan kaçtı ve Chicago'da dünyanın ilk nükleer reaktörünü inşa etti.

Rutherford'ın eski öğrencisi, Alman kimyacı Otto Hahn ile Fritz Strassman dört yıl boyunca Fermi'nin deneylerini tekrarladılar ve 1938 yılına kadar Fermi'nin nükleer fisyonu keşfetmiş olduğunu anladılar.

Fisyon sırasında uranyum ve plütonyum gibi instabil elementlerin çekirdekleri parçalanarak büyük miktarda enerji serbest bırakılıyor.

Fermi 1939'da İtalya'dan kaçtı ve Chicago'ya geldikten sonra dünyanın ilk nükleer reaktörünü inşa etti. Bu cihaz kontrollü bir nükleer reaksiyon yaratarak uranyum atomlarının sürekli bölünmesini sağlıyordu.

Bu çalışmalar ile Rutherford'ın önceki çabaları nükleer fisyon sürecini yıkıcı biçimde kullanan atom silahlarının temelini attı.

Dr. Cliff Manhattan Projesi'ni "bu bilimin dünya üzerinde devasa etkisi olacak bir şey üretmek üzere endüstriyelleştirilmesi" şeklinde betimledi.

Bunların sonucu ne oldu?

Atomu ilk kez kimin parçaladığı bir yana Rutherford, Walton, Cockcroft, Oppenheimer, Fermi, Geiger, Marsden ve diğer öncü bilim insanlarının çalışmaları nükleer çağ ile dünya tarihindeki en büyük bilim deneyinin temellerini attı.

Dev bir parçacık hızlandırıcı olan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC) atomları birbirlerine çarpıştırmak ve sonuçları incelemek için 1998 ve 2008 yılları arasında Alp Dağları'nın altında, yer altında inşa edildi.

LHC sayesinde 'Tanrı parçacığı' denen Higgs bozonu gibi keşifler yapıldı ve bilim insanlarının atom altı dünyaya daha derin incelemeler yapması sağlandı.

Reuters: Rutherford'ın çalışmaları bugün LHC'de kullanılan bilimin oluşumuna katkı sağladı

LHC'ye ev sahipliği yapan Avrupa Nükleer Araştırmalar Merkezi'nde (CERN) çalışan Dr. Cliff merkezdeki çalışmaların "evreni oluşturan, henüz keşfetmediğimiz temel parçacıkları" bulmaya odaklandığını söylüyor.

Karanlık maddeyi örnek gösteren Dr. Cliff, bu görünmez materyalin bütün maddelerin yüzde 80'ini oluşturduğunu ve "herkesin bu konuda bir açıklama bulmak isteyeceğini" söylüyor.

Bu çalışmaların, Rutherford'ın araştırmalarının "bizzat mirası" olduğunu ifade eden Dr. Cliff, bugünkü deneylerin Rutherford'ın "hayal dahi edemeyeceği boyuta" ulaştığını söylüyor.

80 milyon yıl boyunca iki aşamada neredeyse tüm dünyayı kaplayan bu büyük buzul çağı, ‘Kartopu Dünya’ olarak biliyor.

Bu buzul çağına dair ipuçları Garvellach adaları dışındaki kayalıklardan silindi.

Araştırmacılar, adaların bizi Dünya'nın neden bu kadar uzun süre buzla kaplı kaldığı ve karmaşık yaşamın ortaya çıkması için bunun neden gerektiği konularında aydınlatmasını umuyor.

Bu dönemde Dünya'nın neredeyse tamamı buzla kaplandı

Kaya katmanları bir tarih kitabının sayfaları olarak düşünülebilir. Her katman, Dünya'nın uzak geçmişteki durumuyla ilgili ayrıntılar içerir.

Ancak Kartopu Dünya'ya yol açan dönemin, kaya katmanlarının buzlanma sonucu aşınması nedeniyle iz bırakmadığı düşünülüyordu.

Londra'daki University College'daki araştırmacılar tarafından yapılan yeni bir çalışma, Garvellach'ların buzlanmadan etkilenmediğini ortaya koydu. Burası, Dünya'nın bu döneme nasıl girdiğine ve buzul çağı sona erdiğinde ilk hayvan yaşamının nasıl ortaya çıktığına dair ayrıntılı kayıt tutan yeryüzündeki tek yer olabilir.

O zamanlar İskoçya’nın konumu tamamen farklıydı, çünkü kıtalar zaman içerisinde hareket etti. Ekvatorun güneyindeydi ve tropikal bir iklime sahipti, ta ki kendisi ve gezegenin geri kalanı buzla kaplanana kadar.

Keşif Elias Rugen tarafından yapıldı

Araştırmayı yürüten University College London'dan Profesör Graham Shields BBC’ye, "Buzul çağına İskoçya'da girme imkanı yakaladık. Bu, dünyanın diğer bölgelerinde mümkün değil” dedi.

“Diğer yerlerde, buzul erozyonu nedeniyle milyonlarca yılın izi yok, ancak hepsi Garvellachs'taki kaya katmanlarında mevcut."

İskoçya'nın İç Hebrid adalarında, ana adanın tek binasında çalışan bir bilim insanları dışında kimse yaşamıyor. 6. yüzyıldan kalma bir Kelt manastırının kalıntıları da bulunuyor.

Bu çığır açan buluş, Profesör Shield'ın doktora öğrencisi Elias Rugen tarafından yapıldı. Rugen, kaya katmanlarını tarihlendiren ve bunları bahse konu buzul çağıyla ilişkilendiren ilk kişi.

Keşfi, Garvellach'ları bilimdeki en büyük ödüllerden biri için aday haline getirdi. Ödülü alması halinde buraya daha fazla araştırma fonunun geleceği düşünülüyor.

Insight Lander, dört yıl boyunca Kızıl Gezegen'in derinliklerinde meydana gelen titreşimleri kaydeden bir sismometre taşıyordu.

Bu depremlerin ve gezegenin tam olarak nasıl hareket ettiğinin analizi, sıvı suyun "sismik sinyallerini" ortaya çıkardı.

Insight misyonu Dünya ve Mars gibi kayalık gezegenlerin evrimini incelemeyi amaçlıyordu

Mars’ın kutup dairlerinde donmuş su ve atmosferinde buhar olduğuna dair kanıtlar bulunmuştu, ancak gezegende sıvı su bulgularına ilk kez rastlandı.

Bulgular, ABD merkezli Ulusal Bilimler Akademisi Bildirileri'nde yayınlandı.

Insight'ın bilimsel görevi inişinden dört yıl sonra, Aralık 2022'de sona erdi.

Bu süre zarfında, robotik uzay aracı 1.319'dan fazla deprem kaydetti.

Bilim insanları sismik dalgaların ne kadar hızlı hareket ettiğini ölçerek, bu dalgaların geçme olasılığının en yüksek olduğu maddeyi tespit etti.

Araştırmaya katılan, California Üniversitesi’nden Profesör Michael Manga, "Aslında bunlar Dünya'da su veya petrol ve gaz aramak için kullandığımız tekniklerle aynı" dedi.

Analiz, Mars kabuğunda yaklaşık 10 ila 20 km derinlikte su rezervuarları olduğunu ortaya koydu.

UC San Diego Scripps Oşinografi Enstitüsü'nden baş araştırmacı Dr. Vashan Wright, "Mars'taki su döngüsünü anlamak, ikliminin, yüzeyinin ve içinin evrimini anlamak için kritik öneme sahip" dedi.

Profesör Manga, suyun "bir gezegenin evrimini şekillendiren en önemli molekül" olduğunu belirtti. Bu bulgunun, "Mars’ın bütün suyu nereye gitti?" sorusunu yanıtladığını söyledi.

Mars'ın yüzeyine dair çalışmalar, antik çağlarda gezegende nehirler ve göller olduğunu gösteriyor.

Ancak üç milyar yıl boyunca bir çöldü.

Bu suyun bir kısmı Mars atmosferini kaybettiğinde uzayda kayboldu. Ancak Dünya'daki suyun büyük ölçüde yeraltında olduğunu söyleyen Profesör Manga, “Mars'ta da durumun böyle olmaması için hiçbir neden yok” diyor.

Mars'ın yüzeyindeki bulgular bir zamanlar göller ve nehirler olduğunu gösteriyor

Insight aracı yalnızca bulunduğu yerin altındaki kabuğa ilişkin kayıt yapabildi, ancak araştırmacılar gezegenin her yerinde benzer rezervuarlar olabileceğini söylüyor.

Bu doğruysa, Mars’ın yüzeyinde 800 metreden daha derin bir tabaka oluşturacak kadar sıvı su olduğu tahmin ediliyor.

Ancak Mars’taki yeraltı suyunun yerinin, Mars'a yerleşme planları olan ve bu sudan yararlanmak isteyebilecek milyarderler için iyi bir haber olmadığını belirtiyorlar.

Profesör Manga bunun nedenini sıvı suyun “yer kabuğunun 10-20 km derinliğinde" olmasına bağlıyor.

BBC’ye yaptığı açıklamada, "Mars'ta 10 km derinlikte bir delik açmak, (Elon) Musk için bile zor olurdu" diyor.

Bu keşif, Mars'ta bir zamanlar yaşam olduğuna dair kanıt bulmak için devam eden araştırmalara yol gösterici olabilir.

Manga, "Sıvı su olmadan yaşam olmaz" dedi. "Yani Mars'ta yaşanabilir ortamlar varsa, bunlar şu anda yerin derinliklerinde olabilir."

Kaynak: 

• Victoria Gill
• Bilim Muhabiri, BBC

Konu hakkında Meta'dan herhangi bir açıklama gelmezken, Uraloğlu, Instagram'ın açılacağını bugün şu sözlerle duyurdu:

"Katalog suçları kapsamında olan içerikler kaldırılacak. Görüşmeler sonunda belli kararları aldık. Yasaların ihlali söz konusu olduğunda hızlı müdahale gerçekleştirilecektir. Haklar tam olarak koruncaktır. Silinen hesaplar ile ilgili adil bir uygulama gözetilecektir.

Terörle mücadele noktasında PKK/PYD ve FETÖ gibi hesaplar META tarafından kaldırılması için gerekli hassasiyet gösterilecektir. Güvenlik ve kamu düzeni de korunacaktır. Bu çerçevede önemli mesafe katedilmiştir. Yakın zamanda META yetkililerinin Türkiye'ye daha geniş katılım sağlayacaklarını bildirmek isterim. Katalog suçları ile ilgili gerekli işlemler tamamlanmıştır.

"Sosyal medya platformlarının Türkiye'nin kanunlarına saygı duymalarını istedik"

Türkiye Cumhuriyeti Devleti olarak; katalog suçları çerçevesinde uyguladığı politikalardan dolayı sosyal medya platformu Instagram’a 2 Ağustos tarihinde taleplerimize karşılık vermediği için erişim engeli getirmiştik.

Baştan beri sosyal medya platformlarının Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına saygı duymalarını istedik.

Instagram yetkilileri ile yürüttüğümüz görüşmeler neticesinde özellikle katalog suçlar çerçevesindeki taleplerimizin karşılanacağı, kullanıcılara getirilen sansür konusunda ortak bir çalışma yapma sözü vermeleri üzerine saat 21.30 itibari ile erişim engelini kaldıracağız."

Aralarında büyük bankalar, medya kuruluşları ve havayolu şirketlerinin de bulunduğu bir dizi küresel şirket, toplu bir yazılım sistemi kesintisinden etkilendiğini bildirdi. ABD'nin Alaska eyaleti acil durum hizmetlerinin etkilendiği uyarısında bulunurken, Londra Menkul Kıymetler Borsası'nın da etkilendiği bildirildi. 

Microsoft 365 tarafından yapılan küresel yazılım sorunu için çözüm çalışmalarına ilişkin açıklamada, "Uzun bir izleme süresinin ardından, sorunun hafifletildiğini ve daha önce etkilenen tüm Microsoft 365 uygulamalarının ve hizmetlerinin kurtarıldığını belirledik" ifadesi kullanıldı.

Microsoft, TSİ 14.00 sularında aplikasyonları ve servislerinden 365'inde kesintiye sebep olan sorunun çözüldüğüne dair bir açıklama yapmış ancak sorunun Microsoft'un bazı müşterilerini etkilemeye devam ettiği belirtilmişti.

Sky News yayın yapamadı

İngiliz Sky News da yayın yapamadığını açıkladı. Kuruluşun CEO'su başkanı David Rhodes X'te yaptığı açıklamada “Sky News bu sabah canlı yayın yapamadı, kesinti için izleyicilerden özür dileriz" dedi.

Türkiye de etkilendi

THY'nin biletleme ve rezervasyon yaptığı sistemin network altyapısı 20 dakika boyunca çöktü. Bu nedenle İstanbul Havalimanı’nda işlemler durdurulurken terminalde bulunan kontuar, bilet satış ve uçak kapılarında yoğunluk oluştu.

THY Basın Müşaviri Yahya Üstün, “Yolculardan özür dileriz” dedi. Ayrıca Down Detector'e göre Denizbank başta olmak üzere Türkiye'de de birçok şirketten arızaya dair raporlar bildirildi.

"Bu saldırı tedarik zinciri saldırısıdır"

T24 yazarı Füsun Sarp Nebil, yaşanan arızaya ilişkin şunları söyledi:

“Dünyanın en büyük siber güvenlik firması CrowdStrike'ın bir programı var Falcon, bunu kullanan bütün firmalar şu anda sorun yaşıyor. Şimdilik bir hackingden bahsedilmiyor, bir yazılım arızası raporlanıyor. Ama çok yeni, takip ediyoruz bir değişiklik olursa bir hackleme varsa ki son zamanlarda sayıları çok arttı.

Yazılım firmasının etkilediği firmalar Amerika nükleer santraller, silah fabrikaları, Türkiye’de değil sadece. Arıza ile ilgili bir kod yayımlandı. Ama bu kod bir sürü cihazsa yapılması gerekiyor. O yama bütün bilgisayarları şey yaptı, açılmıyor PC’ler. Çözülecek umarım. Bu saldırı ise tedarik zinciri saldırısıdır. Değilse de arıza. Yapay zekâda da korktuğumuz şey bu, bir yazılım yapıldığında o yazılımın bir açığı varsa saldırılabiliyor. Bu sosyal medyadan çok demin söylediğim gibi havayolu şirketleri çok etkilenmiş durumda."

BTK ve Bakan Uraloğlu'ndan açıklama

Ulaştırma Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, Microsoft'a siber güvenlik hizmeti veren CrowdStrike'tan kaynaklanan küresel iletişim kesintisine ilişkin, "Zarara uğrayan, etkilenen sistemlerle ilgili bazı kurumlarımızda hemen müdahaleyle aksaklığın önemli bir bölümünü atlattık. Zarara uğrayan ya da etkilenen sistemlerle ilgili kurumlarla derhal irtibata geçtik. Bazı kurumlarımızda hemen müdahaleyle beraber, buradaki aksaklığın önemli bir bölümünü atlattığımızı söyleyebilirim." dedi.

Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) da "Yaşanan aksaklığın siber saldırı kaynaklı olmadığı, kesintinin CrowdStrike ürününü kullanan kurum ve kuruluşlarda meydana geldiği tespit edildi" açıklamasında bulundu. 

CrowdStrike'dan açıklama

Crowdstrike CEO'su George Kurtz, yaşanan aksaklığa ilişkin olarak bir açıklamada bulundu.

"Crowdstrike, Windows ana bilgisayarları için tek bir içerik güncellemesinde bulunan bir kusurdan etkilenen müşterilerle aktif olarak çalışmaktadır" diyen Kurtz, şöyle devam etti: 

"Mac ve Linux ana bilgisayarları etkilenmemiştir. Bu bir güvenlik olayı ya da siber saldırı değildir.

Sorun tespit edilmiş, izole edilmiş ve bir düzeltme yapılmıştır.

Müşterilerimizi en son güncellemeler için destek portalına yönlendiriyoruz ve web sitemizde eksiksiz ve sürekli güncellemeler sunmaya devam edeceğiz.

"Ayrıca kuruluşların Crowdstrike temsilcileriyle resmi kanallar aracılığıyla iletişim kurduklarından emin olmalarını tavsiye ediyoruz. Ekibimiz Crowdstrike müşterilerinin güvenliğini ve istikrarını sağlamak için tamamen seferber olmuş durumda"

THY'den açıklama: Teknik aksaklık büyük ölçüde giderildi

Türk Hava Yolları (THY) de yaptığı açıklamayla küresel çapta yaşanan teknik aksaklığın büyük ölçüde giderildiğini, şirketin tüm birimlerinin operasyonların normale dönmesi için çalışmalarına devam ettiğini duyurdu.

THY'nin kurumsal destek hesabından yapılan açıklamada, "Küresel çapta yaşanan teknik aksaklık büyük ölçüde giderilmiştir. Tüm birimlerimiz, operasyonlarımızın normal seyrine dönmesi için hız kesmeden çalışmalarına devam etmektedir. Uçuşlarınız ile ilgili değişiklik ve iade işlemlerinizi web sitemiz veya mobil uygulamamız üzerinden yapabilirsiniz" ifadelerine yer verildi.

"Microsoft 365 uygulamaları ve hizmetleri kurtarıldı"

Microsoft 365, küresel yazılım sorunundan etkilenen tüm Microsoft 365 uygulamaları ve hizmetlerinin kurtarıldığını duyurdu.

Microsoft 365'in küresel yazılım sorunu için çözüm çalışmalarına ilişkin güncel durumu paylaştığı açıklamasında, "Uzun bir izleme süresinin ardından, sorunun hafifletildiğini ve daha önce etkilenen tüm Microsoft 365 uygulamalarının ve hizmetlerinin kurtarıldığını belirledik." ifadesi kullanıldı.

Ancak Darwin'in hayvanların düşündüğü ve hissettiği yönündeki önerisi, çoğu hayvan davranışı uzmanı arasında uzun süre kabul görmedi.

Hayvanlara verdikleri tepkilere dayanarak bilinç atfetmek büyük bir günah olarak görülüyordu. İnsan özelliklerini, duygularını ve davranışlarını hayvanlara yansıtmanın hiçbir bilimsel temeli olmadığı ve hayvanların zihinlerinde neler olup bittiğini test etmenin hiçbir yolu olmadığı savunuluyordu.

Peki hayvanların çevrelerinde olup bitenleri hissetme ve algılama yeteneklerine dair yeni tespitler ortaya çıkıyorsa, bu onların aslında bilinçli oldukları anlamına gelebilir mi?

Bilimsel çalışmalar bize ne söylüyor?

Artık arıların sayabildiğini, insan yüzlerini tanıyabildiğini ve alet kullanmayı öğrenebildiğini biliyoruz.

Londra'daki Queen Mary Üniversitesi'nden Prof. Lars Chittka, arı zekası üzerine pek çok önemli çalışma yapıyor.

Chittka, "Eğer arılar bu kadar zekiyse, belki düşünebilir ve hissedebilirler. Bu beceriler da bilincin yapı taşları" diyor.

Prof. Chittka'nın çalışmaları arıların travmatik bir olayın ardından davranışlarını değiştirdiklerini ve oyun oynama kabiliyetine sahip olduklarını tespit ediyor.

Hayvan araştırmaları alanındaki en saygın bilim insanlarından biri olan Chittka, "Tüm kanıtlara bakıldığında arıların bilinçli olma ihtimali çok yüksek" diyor.

Sadece arılar da değil. Pek çok bilim insanı hayvanlarda bilinç konusunda tüm bilinenlerin yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini savunuyor.

Bunlar arasında London School of Economics'ten Prof. Jonathan Birch de bulunuyor.

Prof. Birch, "Farklı alanlardan araştırmacıların hayvan bilinci hakkında sorular sormaya cesaret ettiğini ve araştırmalarının bu sorularla nasıl ilgili olabileceğini açıkça düşünmeye başladığını görüyoruz" diyor.

Şimdiye kadar yapılan tespitlerin kesin bir sonuca işaret etmediğini söylese de Birch, tüm bilimsel çalışmalar birlikte ele alındığında hayvanların bilinçli olma ihtimalinin "gerçekçi" olduğunu belirtiyor.

Bu durum sadece maymunlar ve yunuslar gibi, gelişimlerinde diğer hayvanlardan daha ileri bir seviyeye ulaşmış hayvanlar için geçerli değil.

Bazı uzmanlar yılanlar, ahtapotlar, yengeçler, arılar ve hatta meyve sinekleri gibi canlıların da bilinçli olabileceğine inanıyor.

Yapılan çalışmalara göre arılar sayabiliyor, insan yüzlerini tanıyabiliyor ve alet kullanmayı öğrenebiliyor

Bilinç nasıl tanımlanıyor?

Bilinç derken neyin kastedildiğini merak ediyorsanız yalnız değilsiniz. Bu, bilim insanlarının bile üzerinde anlaşamadığı bir konu.

Bilinci tanımlama girişimlerinin erken örneklerinden biri 17. yüzyılda Fransız filozof René Descartes'e ait.

"Düşünüyorum, öyleyse varım" diyen Descartes, "Dil, bir bedende saklı düşüncenin tek kesin işareti" demişti.

Ancak kariyerinin büyük bir kısmı boyunca bilinci tanımlamaya çalışan Sussex Üniversitesi'nden Prof. Anil Seth'e göre Descartes'in açıklamaları çok uzun süredir kafa karışıklığına yol açıyor.

BBC'ye konuşan Seth'e göre uzun zamandır dil, zeka ve bilinç üçlüsüne dayanan bilimsel çalışmalar, düşünce ve duyguların bilimsel yöntemlerle ölçülemeyeceğini ve bu nedenle davranışları analiz ederken göz ardı edilmesi gerektiğini öne sürüyor.

Prof. Seth pek çok hayvan davranışı uzmanının bu görüşte olduğunu, ancak bunun yerini daha az insan merkezli bir yaklaşımın almaya başladığını söylüyor.

"Olaylara insan gözüyle baktığımız için, bilinci dil ve zeka ile ilişkilendirme eğilimindeyiz. Ancak bunların bizde bir arada olmaları, genel olarak bir arada oldukları anlamına gelmiyor."

Bilinç ifadesi neden eleştiriliyor?

Bazı uzmanlar ise bilinç ifadesinin çeşitli kullanımlarını eleştiriyor.

Kanada'daki Quebec Üniversitesi'nden Prof. Stevan Harnad, "Bu alanda çok fazla genelgeçer tabir kullanılıyor ve ne yazık ki bunlardan biri de bilinç" diyor.

Harnad, "Bu pek çok insan tarafından güvenle kullanılan bir ifade, ancak tüm bu insanlar farklı bir şey söylediği için ne anlama geldiği hiç de net değil" diye devam ediyor.

Prof. Harnad'a göre sentience (duyumsal bilinç) daha doğru bir tanım olabilir. Duyumsal bilinç, hissetme kapasitesine daha yakın bir yerde.

Hayvanların bilinçli olduğu fikrine şüpheyle yaklaşan uzmanlar ise bilinç kavramını bu şekilde yeniden tanımlamanın ve daha geniş bir yoruma izin vermenin önemine dikkat çekiyor.

Oregon Eyalet Üniversitesi'nden Dr. Monique Udell, "Belirgin davranışlara bakarsak, örneğin hangi türler kendilerini aynada tanıyabiliyor, kaç tanesi önceden plan yapabiliyor, veya geçmişte olan şeyleri hatırlayabiliyor gibi sorular üzerine deneyler yapabilir ve verilere dayanarak daha doğru sonuçlara varabiliriz" diyor ve devam ediyor:

"Ve eğer bilinci ölçülebilir davranışların toplamı olarak tanımlayacaksak, o zaman bu belirlediğimiz görevlerde başarılı olan hayvanların bilinç olarak adlandırmayı seçtiğimiz bir şeye sahip oldukları söylenebilir."

Fotoğraf altı yazısı,Uzmanlara göre yengeç, ıstakoz ve karides gibi kabuklular da dahil olmak üzere henüz anlamadığımız çok fazla canlı var.

Bundan sonra ne olabilir?

Bazı uzmanlar bilinç konusunda ilerlemek için çok daha fazla sayıda hayvanın incelenmesi gerektiğine inanıyor.

Toronto'daki York Üniversitesi'nde hayvan zihinleri konusunda uzmanlaşmış bir felsefe profesörü olan Kristin Andrews, "Şu anda deneylerin büyük bir kısmı insanlar ve maymunlar üzerinde yapılıyor ve bu işimizi olması gerekenden çok daha zor hale getiriyor. Bilincin tanımını en temel haliyle öğrenemiyoruz" diyor.

Prof. Andrews ve diğer pek çok uzman, insanlar ve maymunlar üzerinde yapılan araştırmaların, iletişim kurma ve karmaşık duyguları hissetme becerisinde sergilenen daha yüksek seviyeli bilinci incelediğine inanıyor.

Oysa bir ahtapot ya da yılan daha basit bir bilinç seviyesine sahip olabilir ve bu araştırılmadığı için görmezden geliniyor.

2021'de yapılan bir araştırma mürekkep balığı gibi bazı canlıların acı, zevk, susuzluk, açlık, sıcaklık, neşe, rahatlık ve heyecan duygularını deneyimleyebildiklerini tespit etti.

Kabuklular ve kafadan bacaklılar

Prof. Andrews, bu yılın başlarında imzalanan ve şu ana kadar 286 araştırmacı tarafından imzalanan New York Hayvan Bilinci Deklarasyonu'nun öncüleri arasındaydı.

Dört paragraflık kısa bildirge, hayvan bilinci olasılığını görmezden gelmenin "sorumsuzluk" olduğunu belirtiyor.

Chris Magee, İngiltere'de araştırma kuruluşları ve hayvan deneyleri yapan şirketler tarafından desteklenen Hayvan Araştırmalarını Anlamak adlı kuruluşta çalışıyor.

Hayvanlar üzerinde deney yapılıp yapılmayacağı konusunda hayvanların zaten bilinçli olduklarının varsayıldığını söyleyen Chris Magee, İngiltere'deki yasalar uyarınca, deneylerin ancak tıbbi araştırmaya sağlayacağı faydaların ağır basması halinde yapılmasını gerektirdiğini söylüyor.

Ancak yengeç, ıstakoz ve karides gibi kabuklular da dahil olmak üzere henüz anlamadığımız çok fazla canlı var.

Magee, "Onların deneyimleri hakkında çok az şey biliyoruz, hatta hangi noktada öldükleri gibi temel şeyler bile bilinmiyor. Bu önemli çünkü onları hem laboratuvarda hem de doğada korumak için kurallar belirlememiz gerekiyor" diyor.

2021'de London School of Economics'ten Prof. Birch öncülüğünde yapılan bir çalışmada ise ahtapot, kalamar ve mürekkep balığı gibi kafadan bacaklılar ailesindeki canlıların acı, zevk, susuzluk, açlık, sıcaklık, neşe, rahatlık ve heyecan duygularını deneyimleyebildikleri için duyarlı olduklarına dair güçlü kanıtlar olduğu tespit edildi.

Prof Birch, "Ahtapot ve yengeç refahıyla ilgili konular ihmal edildi. Yeni bilimsel çalışmalar toplumu bu konuları biraz daha ciddiye almaya teşvik etmeli" diyor.

Cambridge ve Cardiff Üniversiteleri'nden araştırmacılar, buluşlarının Britanya'daki en eski fosilleşmiş ağaçlar ve dünyanın da bilinen en eskileri olduğunu söylüyor.

Kalamopiton diye bilinen ağaçlar, palmiye ağaçlarını andırıyor.

Günümüzdeki ağaçların "prototipi" diye tanımlanan ağaçların en büyüğü 2 ila 4 metre uzunluğunda.

Araştırmacılar, bitki fosillerini, kalıntılarını ve ayrıca ağaç gövdesi fosillerini ve kök izleri buldu.

Fosiller, ağaçların çevreyi nasıl şekillendirdiklerini, nehir yataklarını ve kıyı şeritlerini yüzlerce milyon yıl önce nasıl dengede tuttuklarını gösteriyor.

Araştırmanın yazarlarından Cardiff Üniversitesi Dünya ve Çevre Bilimleri Fakültesi'nden Dr. Christopher Berry, "Dünya genelinde 30 yıldır bu tür ağaçları araştırdığımdan, ağaç gövdelerinin fotoğraflarını ilk gördüğümde ne olduklarını anladım" dedi ve ekledi:

"Evime bu kadar yakın bir yerde görmek harikaydı. Ama en önemli bulguları, ilk kez bu ağaçları büyüdükleri yerlerde görmek verdi."

Fosilleşmiş bir ağaç gövdesi.

Doğal Tarih Müzesi'nde bitki fosilleri konusunda uzman olan Dr. Paul Kendrick o dönem ağaçların nasıl birlikte büyüdüğüne dair ipuçlarının çok önemli olduğunu vurguladı.

Araştırmacılar, fosil ormanın daha önce bu rekora sahip olan ABD'nin New York eyaletindekilerden 4 milyon yıl dolayında daha yaşlı olduğunu söylüyor.

Fosil orman, Devon ve Somerset kıyılarındaki Hangman Kumtaşı Formasyonları'nda bulundu ve yaşamın karaya doğru genişlediği 419 ila 358 milyon yıl önceki Devoniyen dönemine ait.

Araştırmacılar, bulgunun yapıldığı alanın o dönem, İngiltere'ye değil, yine bu tür ağaç fosillerinin bulunduğu Almanya ve Belçika'ya bağlı yarı kurak bir alan olduğunu söylüyor.

Fosil ormanın bulunduğu falezler.

Araştırmanın yazarlarından Cambridge Üniversitesi Dünya Bilimleri Fakültesi'nden Prof. Neil Davies "Bu oldukça garip bir ormandı. Bugün gördüklerimiz gibi değildi" dedi.

"Ağaçların altında yerde ormanaltı bitkiler yoktu ve çim henüz görünmemişti. Ancak bu yoğun ağaçlardan düşen çok fazla ince dal vardı ve çevre üzerinde büyük bir etkisi oldu."

Dr. Kendrick de ağaçların, günümüzde bildiklerimizden çok farklı olduğunu söylüyor. Günümüzdeki ağaçlardan en yakın olanının Avustralya ve Güney Asya adalarına özgü, bir tür eğrelti ağacı olan Dickonia antarctica olduğunu belirtti.

Dicksonia antarctica'nın o dönemki ağaçlara en çok benzeyen ağaç türü olduğuna inanılıyor.

Yıldız ya da piramit kumullar, isimlerini farklı şekillerinden alıyor ve yükseklikleri yüzlerce metreye ulaşabiliyor.

Afrika'da, Asya'da ve Kuzey Amerika'da bulunuyorlar ve Mars'ta da görülebiliyorlar. Ancak uzmanlar şimdiye dek ne zaman oluştuklarını bulamamıştı.

Bilim insanları, Fas'taki Lala Lallia adlı bir kumulun13 bin yıl önce oluştuğunu tespit etti.

Yıldız kumullar, yön değiştiren ve birbirine karşılıklı esen rüzgarlarla oluşuyor.

Araştırmayı Birkbeck Üniversitesi'nden Prof. Charles Bristow ile birlikte yapan Aberystwhyth Üniversitesi'nden Prof. Geoff Duller, kumulların yaşlarını tespit etmenin, bilim insanlarının bu rüzgarları ve dönemin iklimini anlamasına yardımcı olacağını söyledi.

Berberi dilinde "en yüksek kutsal nokta" anlamına gelen Lala Lallia, Fas'ın güneydoğusundaki Erg Çebbi kum denizinde yer alıyor. Yüksekliği 100, dönen kollarının genişliği ise 700 metreyi buluyor.

İlk oluşumundan sonra 8 bin yıl boyunca büyümesi durdu ve son birkaç bin yılda ise hızla genişledi.

Normalde çöller, Dünya'nın jeolojik tarihi olarak tanımlanabiliyor, ancak yıldız kumullar şimdiye dek bu tarihteki yerlerini almamıştı.

Prof. Duller, bunun çöllerin çok büyük olmasından dolayı, uzmanların belli bir kumula baktıklarını fark etmemelerinden kaynaklanabileceğini söyledi.

Duller "Bu bulgular büyük ihtimalle çok kişiyi şaşırtacak, çünkü bu dev kumulun nasıl oluştuğunu ve çölde yılda 50 santimetre hızla dolaştığını görebiliyoruz" dedi.

Uzmanlar, yıldız kumulun yaşını tespit edebilmek için ışınma tarihlemesi adlı bir teknik kullandılar.

Yöntem, kumulların en son ne zaman gün ışığına maruz kaldığını hesaplıyor.

Fas'ta karanlıkta toplanan kum taneleri, eskiden fotoğraf tabı ve basımında kullanılan kırmızı odalara benzer bir laboratuarda inceleniyor.

Prof. Duller mineral tanelerini "yeniden doldurulabilen küçük pillere" benzetiyor. Kristallerinde doğal ortamdaki radyoaktiviteden gelen enerjiyi depoluyorlar.

Kum yerin altında gömülü kaldıkta, maruz kaldığı radyoaktivite ve depoladıkları enerji artıyor.

Kum taneleri laboratuar ortamına maruz kalınca, ışık formundaki enerjiyi serbest bırakıyorlar ve bilim insanları yaşlarını hesaplayabiliyor.

Prof. Duller "Karanlık laboratuarımızda, bu kum tanelerindeki ışığı görüyoruz. Işıkları ne kadar parlaksa, yerin altında o kadar çok kalmış oluyorlar" dedi.

Bu dev kumullardan biri de, ABD'nin Colorado eyaletinde bulunuyor. Yerden yüksekliği 225 metre.

Prof. Duller bu kumullara tırmanmanın da zor biş olduğunu söyledi ve "Tırmanırken, iki ileri, bir geri gidiyorsunuz. Ama buna değiyor. Tepeden çok güzel görünüyorlar" diye konuştu.

Yıldızlardan daha parlak olan bu gök cisimlerine "kuasar" diyoruz. Kuasar, "yıldızımsı gök cismi" anlamına gelmekte.

Dahası bu parlak nesne, Dünya'dan 12 milyar yıl uzaklıkta; Büyük Patlama'dan bu yana geçen sürenin 13,8 milyar yıl olduğu düşünülürse bu cismin evrenin erken dönemine ait olduğu sır değil.

Hatırlarsak ilk yıldızlar, Büyük Patlama'dan 200 milyon yıl sonra oluşmuştu. Galaksilerin ilk ortaya çıkışları ise Büyük Patlama'dan 1 milyar yıl sonrasına rastlıyor. Dolayısıyla kuasarların Büyük Patlama sonrası oluşan bu ilk galaksilerden oldukları düşünülüyor.

Ancak onları kuasar olarak tanımlamamıza neden olan en önemli özellik merkezlerinden bir enerji çıkışının olması. Bu merkez ise genellikle bir karadelik.

Bu enerji çıkışı önceleri galaksilere özgü bir özellik olarak düşünülüyordu ancak görüldü ki bazı galaksilerin merkezlerinde bir kara delik olmasına karşın bir enerji çıkışı bulunmuyor.

Örneğin, bizim galaksimiz Samanyolu'nun merkezinden bir enerji çıkışı yok, ancak orada devasa bir karadelik olduğunu biliyoruz. Samanyolu gibi, merkezlerinde dev bir karadelik olan galaksilerin bir zamanlar bir kuasara ev sahipliği yapmış olabileceği öngörülüyor.

Galaktik çekirdekler

Kuasarlar, uzak galaksilerin parlak çekirdekleri olarak tanımlı. Galaktik çekirdek olarak adlandırılan bu bölge, bir galaksinin küçük bir bileşenini oluşturur. Merkezdeki süper kütleli kara delik ile burası, kara deliğe düşen toz ve gazın yaydığı ışığın oluşturduğu son derece parlak bölgedir.

Örneğin Samanyolu'nun uzunluğu 100 bin ışık yılıdır. Onun galaktik çekirdeği ise merkezi etrafında yaklaşık 400 ışık yılı kadardır. Burası süper kütleli bir kara delik (Yay A*) ile son derece yüksek yıldız yoğunluğu olan bir bölgeyi tanımlar.

Bilim insanlarının kuasarlarla tanışması 1960'lara dayanıyor.

Tanımlanan ilk kuasar, 1960'ların başında astronom Allan Sandage tarafından keşfedilmişti. "3C 273" olarak tanımlı bu kuasar bize en yakın kuasarlardan biri ve 2,5 milyar yıl uzağımızda bulunuyor. Yani onun ışığının bize ulaşması yaklaşık 2,5 milyar yıl sürmekte.

Bilim insanları, Aralık 2017'de, en yaşlı kuasarı keşfettiklerini duyurdular. "J1342 +0928" olarak tanımlanan bu kuasar, Dünya'dan 13,1 milyar ışık yılı uzakta bulunuyor; yani Büyük Patlama'dan yaklaşık 690 milyon yıl sonra ortaya çıkmış.

Ocak 2019'da keşfedilen "J043947.08 + 163415.7 " ise başlangıçta en parlak kuasar olarak tanımlanmıştı. Ancak bu kuasarın kütle çekimsel merceklenme etkisi altında olduğu anlaşıldı ve bu nedenle çok parlak görüntü vermekteydi. Ona güç veren süper kütleli kara delik ise yalnızca 700 milyon Güneş kütlesi kadardı.

En parlak kuasar (J0529-4351)

2024'ün Şubat'ında gökbilimciler bu kez gerçekten evrendeki en parlak nesneyi keşfettiklerini duyurdular: "J0529-4351"olarak tanımlı bu kuasar, Güneş'ten 500 trilyon kat daha parlaktı.

Aslında bu gök cisminin varlığı daha önceden biliniyordu; Avrupa Uzay Ajansı'nın Gaia uydusu tarafından işlenen veriler onu bir yıldız olarak tanımlamıştı. 

Bunun nedeni, kuasarları diğer gök cisimlerinden ayırmak için kullanılmakta olan programların kuasar tanımlanmasında sınırlı verilere dayanması ve daha çok tanımlı diğer nesnelerle benzerliğini merkeze alan bir tanılama sisteminin olmasıydı. Örneğin yeni keşfedilen bir nesne bilinenlerden daha parlaksa, program onu ​​yakınlarda konumlanmış bir yıldız olarak tanımlıyordu.

Gökbilimciler, Avustralya'nın ANU teleskopuyla yapılan gözlemlere dayanarak bu cismin oldukça uzakta bir kuasar olduğunu saptadılar. 

Ancak bu veriler kuasarın evrenin en parlak cismi olduğunu doğrulamıyordu. Bunun için gökbilimciler Şili'nin Atacama Çölü'ndeki Avrupa Güney Gözlemevi'ndeki VLT teleskopunu kullandılar. VLT'nin verileri, bunun yalnızca türünün en parlak olanı değil, aynı zamanda şimdiye kadar gözlemlenen en parlak nesne olduğunu doğruladı. 

Böylece Güneş'ten 500 trilyon kat daha parlak olan bu kuasar, evrende bilinen en parlak nesne ünvanına sahip oldu. Ve 17 milyar Güneş kütlesi kadar bir kütleye sahip süper kütleli bir kara delikten de güç alıyor; günde bir Güneş kütlesine eşdeğer toz ve gazı yutabilen bu kara delik, bilinen en hızlı büyüyen kara delik olarak kayıtlara geçiyor.

Bu nedenle en parlak kuasarlar, en hızlı büyüyen süper kütleli kara deliklerin de adresidir

Kara delikler çekip parçaladıkları maddelerle çevrilidirler. Bu madde kara deliğin etrafında inanılmaz hızlarda dönüyor ve o kadar parlak bir şekilde parlıyor ki onu Dünya'dan görülebilir olmasını sağlıyor

İşin korkutucu kısmı, bu kara deliğin maddeyi ne kadar hızlı tükettiğidir. 

Ama unutmayalım; biz bu kara deliğin 12 milyar yıl önceki halini görüyoruz. Yani şu anda gözümüze gelen ışık, tam 12 milyar yıl önce yola çıkmış. O zamanlar galaksiler yeni oluşmaktaydı ve kara deliğin yutabileceği çok fazla şey vardı. 

Evrenin genişlemesi göz önüne alındığında bugünlerde onlar muhtemelen karanlıkta ve çok yalnızdırlar. 

Yani zamandan kaçış yok; her şeyde olduğu gibi, evrenin en parlak cisimleri olarak tanımlı kuasarılar da bir sona doğru sürükleniyor!

Kaynakça

https://hubblesite.org/contents/news-releases/2019/news-2019-03.html

https://www.space.com/17262-quasar-definition.html

https://www.bbc.com/news/science-environment-68346725

https://www.eso.org/public/news/eso2402/

https://www.nature.com/articles/s41550-024-02195-x

https://esahubble.org/news/heic1902/

Kaynak: Güneç Kıyak - T24

Peki artık yıl hangi zorunluluk nedeniyle ortaya çıktı?

Dünyanın Güneş etrafında dönmesi tam olarak 365,2422 gün sürüyor.

16. yüzyılda başlatılan Batı takviminde bir yıl 365 gün olarak belirlenmiş. Geriye kalan yılın 0.2422'lik kısmı-yani beş saat, 48 dakika ve 46 saniyesi - her 4 yılda bir fazladan bir gün oluşturuyor.

Bu ayarlama sayesinde saatlerimiz dünyanın dönüşü ve mevsimleriyle uyum içinde kalıyor.

Şubat ayı 3 yıl 28 gün çekerken, 4 yılda bir takvim yaprakları 29’u gösteriyor.

Peki neden başka bir ay değil de Şubat?

Bunun cevabı ise Milattan önce birinci yüz yıla uzanıyor.

Romalı lider Jül Sezar, gök bilimcilere Roma takvimini geliştirme görevini verdi. Roma takvimi 355 günden oluşuyordu ve her iki yılda bir 22 günlük fazladan bir ay yaşanıyordu.

Takvimin mevsimlerle uyumu bütünüyle bozulmuştu.

Sezar'ın emriyle hazırlanan takvimde bir yıl 365 gün olarak belirlendi; birkaç saatlik fazlalık da 4 yılda bir, bir gün olarak eklenmeye başladı.

Böylelikle "Artık yıl" doğmuş oldu. Ancak o zamanlar Şubat normalde 29, artık yıllarda 30 gün çekiyordu.

Ağustos ise 30 gündü.

Tarihçilere göre yeni Roma İmparatorluğu'nun başına geçen ve Jül Sezar kadar önemli olmak isteyen Augustus uzun bir aya kendi isminin verilmesini istedi.

Çünkü Jül Sezar'ın adını taşıyan July - Temmuz 31 gündü.

Bunun üzerine Şubat bir gün kısaltılarak, Ağustos ayına bir gün daha eklendi.

Artık yıl olmasa ne olurdu?

Eğer takvimlerde bu ayarlama yapılmamış olsaydı, mevsimler kaymaya başlardı.

700’lık bir döngü içinde Kuzey Yarımküre’de yaz, Haziran yerine Aralık’ta başlar hale gelirdi.

Kötü şans mı, iyi şans mı?

Bu makalede Google YouTube içeriği bulunmaktadır. Çerez ve diğer teknolojileri kullanıyor olabilirler, bilgisayarınıza herhangi bir şey yüklenmeden önce sizin rızanızı alırız. İzin vermeden önce çerez politikasını okumak ve gizlilik politikasına göz atmak isteyebilirsiniz. Bu içeriğe ulaşmak için lütfen "kabul et ve devam et" seçeneğine tıklayın.

Bazı kültürlerde artık gün kötü şansla özdeşleştiriliyor.

Yunanistan’da geleneksel olarak artık yılda evlenmek tavsiye edilmiyor. Özellikle de artık gün yani 29 Şubat’ta. Bazıları artık yılda yapılan evliliklerin boşanma ile sonuçlanacağına inanıyor.

İskoçya’da da artık günde cadıların kötülük yapmak için bir araya geldiğine inanılıyor. Bazı İskoçlar, 29 Şubat’ta doğum yapmanın halen kötü şans getirdiğine inanıyor.

Bazı diğer kültürlerde ise o gün doğmak aksine iyi şansla özdeşleştiriliyor. Bazı astronomlar eğer doğum gününüz, artık güne denk gelirse, özel bir yeteneğiniz olacağına inanıyor.

İstatistiklere göre bir bebeğin 29 şubatta doğma olasılığı 1461'de 1.

Dünyada 29 Şubat'ta doğan yaklaşık 4,1 milyon insan var.

Maaşlı çalışanlar için 29 Şubat ne anlama geliyor?

Eğer aylık maaş alıyorsanız artık yıllar sizin için avantajlı değil.

Teknik olarak o gün karşılığını almadan çalışıyorsunuz çünkü maaşınız 366 günlük yılda da aynı kalıyor.

Bunu fark eden ABD'li bir lise öğretmeni 2008'de "Artık yılda mesai yok devrimi" başlattı. Ancak bu "devrim girişimi" uygulamaya geçmedi.

Artık yılda bir gün fazlalık için ekonomik dezavantajı ortadan kaldırma fikri neredeyse 1000 yıldır konuşuluyor.

Daha önce de Van Gölü'nün fotoğrafı uzaydan çekilmiş ve birinci gelmişti. 

Southampton'daki Ulusal Oşinografi Merkezi'nden bir bilim adamı ve kitabın yazarı BB Cael, "Bunu önemsememizin nedeni, rengi önemsediğimiz için değil, rengin ekosistemin durumundaki değişikliklerin bir yansıması olmasıdır" dedi.

2023 yılındaki çalışma, renk değişiminin kesin nedeninin henüz doğrulanmamasına rağmen, muhtemelen planktondan kaynaklandığını öne sürüyor. Bu organizmalar deniz besin zincirinin en altında yer alır, ancak aynı zamanda Dünya üzerindeki oksijenin çoğunun üretilmesinde de rol oynarlar ve atmosferimiz üzerinde dengeleyici bir etkiye sahiptirler.

O kadar çok plankton var ki, okyanuslara ışık saçıyorlar ve bazılarının pigmentleri farklı. Renkteki bir değişiklik, bilim adamlarına plankton popülasyonlarının dünya çapında nasıl değiştiğine dair daha net bir fikir verebilir.

Bilim insanları, renkteki değişiklikleri, insan kaynaklı küresel ısınma hiç yaşanmamış olsaydı, okyanusların nasıl görüneceğini gösteren bir bilgisayar simülasyonuyla karşılaştırdılar.

Cael, "Tropik veya subtropik okyanusların neredeyse tamamında önemli ölçüde ortaya çıkan renk değişimleri var" dedi.

Cael, "Bunlar ekosistemi yok eden çok büyük değişiklikler değil, incelikli olabilir" dedi. "Fakat bu bize, insan faaliyetinin muhtemelen küresel biyosferin büyük bölümlerini anlayamadığımız bir şekilde etkilediğine dair ek bir kanıt sağlıyor."

Bilim insanları bu okyanus yeşillenmesinin kalıcı etkisinin ne olabileceğini anlarken, NASA da bu yıl konuyla ilgili yeni bir proje başlattı.

Ocak 2024'te Pace adı verilen gelişmiş uydu misyonu - plankton, aerosol, bulut, okyanus ekosistemi - şimdiye kadar sahip olduğumuz bir avuç değişiklik yerine okyanustaki yüzlerce rengi ölçecek.

Cael, "Ekolojik olarak değişikliklerin gerçekte ne olduğuna dair daha anlamlı çıkarımlar yapmak kesinlikle bir sonraki büyük adımdır" dedi.

Yeryüzünden uzaklığı hesaba katıldığında süpernovanın aslında 160 bin yıl önce gerçekleştiği tahmin edilmişti.

100 milyon Güneş'e eşit enerjinin ortaya çıktığı olay, 1604'ten (teleskobun icadından önce) bu yana çıplak gözle görülebilen ilk süpernova olarak kayıtlara geçmişti.

Olayda o kadar büyük bir toz oluşmuştu ki, patlamanın merkezinde ne olduğu en güçlü teleskoplarla bile anlaşılamamıştı.

Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi'nin (NASA) James Webb teleskobuyla yapılan son araştırmalar, bu süpernovanın merkezinde bir nötron yıldızının olduğunu doğruladı.

Nötron yıldızın devasa yoğunlukta olduğu belirtiliyor. Öyle ki, bir tatlı kaşığı büyüklüğünde bir parçasının 10 milyon ton ağırlığında olduğu tahmin ediliyor.

Dünyadan 1987'de gözlemlenen olayda Güneş'in 20 katı kütleye sahip mavi süper dev olarak adlandırılan bir yıldız patlamıştı.

Yıldızların sonunu getiren devasa patlamalara süpernova adı veriliyor ve astronomlar 1987 yılındaki olaya SN 1987A ismini verdiler.

Yıldızın detayları patlamadan önce astronomlar tarafından gözlemlenmiş ve kaydedilmişti.

Yıldızların ölümüyle ilgili neler biliniyor?

KAYNAK,BBC NEWS/STELIOS THOUKIDIDES

İllüstrasyon: Nötron yıldızları kendi kütle çekimleriyle çöküp bir zamanlar kendilerini parlatan atomları eziyorlar

Gözlemler SN 1987A'yı yıldızların nasıl öldüğüne dair teorilerin detaylarını test etmek için ideal laboratuvar haline getirmişti.

Ancak yapbozun eksik parçası vardı: Bu büyük tufanın ardından geriye ne kalmıştı?

Teoriye göre yıldızlar parlamalarını sağlayan nükleer reaksiyonlar için gerekli yakıt bittiğinde çökerler. Bir yıldızın kütlesi o kadar büyüktür ki yerçekimsel kuvveti kendi atomlarını ezerek Evren'deki en yoğun maddeyi oluşturur.

Buna nötron yıldızı denir ancak yıldız daha büyükse bir kara deliğe de dönüşebilir.

Peki burada söz konusu olan hangisiydi? Astronomlar için bu önemli bir soru çünkü süpernovalar Evren'de yaşamın oluşması ve desteklenmesini sağlayan ağır elementlerin yayılmasını sağlıyor.

Araştırmanın bulgularını bilimsel Science yayınında paylaşan astronomlar bunun bir nötron yıldızı olduğuna dair güçlü kanıtlar bulduklarını söylüyorlar.

Araştırmayı yöneten İsveç'teki Stockholm Üniversitesi'nden Profesör Claes Fransson, bir süpernovanın merkezinde ne olduğunun ilk kez araştırıldığını söylüyor:

"Artık, büyük olasılıkla bir nötron yıldızından kaynaklanan kompakt bir iyonlaştırıcı radyasyon kaynağının olduğunu biliyoruz. Patlama anından beri bunu arıyorduk ancak tahminleri doğrulayabilmek için beklemek zorundaydık."

Yeni veriler nötron yıldızının yüzeyinin yaklaşık 100 milyar derece olduğunu ve soğuyarak bir milyon derceye indiğine işaret ediyor.

'Bir nötron yıldızının bu tozun içinde saklanıp saklanmadığı 30 yıldır gizemini koruyordu'

Ekip patlamanın detaylarını daha iyi anlamak için süpernova alanını izlemeye devam edecek.

Veriler ekibe henüz çok erken aşamadaki bir "bebek" nötron yıldızını izleme ve daha yaşlılarıyla kıyaslayarak nasıl evrildiklerini görme şansı sunuyor.

James Webb teleskobu bugüne kadar yapılmış en güçlü uzay teleskobu olmasının yanı sıra, kızıl ötesi frekanslarda ölçüm yapan ve böylece uzun süredir görüşümüzü engelleyen uzay tozunun ötesini görebilen donanımlara sahip.

İngiltere'deki UCL Üniversitesi'nden Profesör Mike Barlow, dolaylı ipuçları olmasına rağmen James Webb teleskobunun bunun bir nötron yıldızı olduğuna dair "ilk doğrudan kanıtı" elde ettiğini söylüyor:

"Bir nötron yıldızının bu tozun içinde saklanıp saklanmadığı 30 yıldan uzun süredir gizemini koruyor ve bunu çözmüş olmamız heyecan verici."

James Webb teleskobunun sağladığı veriler 12 ülkeden 34 bilim insanı tarafından analiz edildi. Argon ve sülfür elementlerinin atomlarından kaynaklanan ışığı bulan bilim insanları bunun sadece süpernovanın merkezindeki bir nötron yıldızının ışımasından geldiğini tespit ettiler.

Nötron yıldızının doğrudan bir görseli yok ancak Kraliyet Astronomi Topluluğundan Dr. Robert Massey'e göre bu sonuçlara dair başka bir açıklama mümkün görünmüyor:

"Şanslıysak önümüzdeki birkaç yılda nötron yıldızını merkezinden bile düzgün bir şekilde görebilir, böylelikle bu ilginç cisimlerin yaşamlarının erken dönemine görece yakından bakabiliriz."

Fonksiyonlarını geri kazanan aracın ne kadar keşif yapabileceği şimdilik bilinmiyor.

Kısaca SLIM denen uzay aracıyla Japonya Ay'a yumuşak iniş yapmayı başaran beşinci ülke olmuştu. ABD, eski Sovyetler Birliği, Çin ve Hindistan, bunu başaran diğer ülkeler.

Kapatılmadan önce, SLIM'in son durumuyla ilgili ayrıntıların yanı sıra Ay yüzeyine inişiyle ilgili görüntü ve veriler elde edilmişti.

JAXA ekibi, "Çok sayıda verinin elde edildiğini teyit ettikten sonra rahatladık ve heyecanlanmaya başladık" demişti.

Ay'a iniş yapmak isteyen uzay araçları genellikle Güneş'in doğu ufkunda yükseldiği "Ay gününün" erken saatlerinde inmeye çalışır.

Böylece Güneş batıda batmadan önce yaklaşık iki "dünya haftası" süren bir aydınlık dönemi olur. Bunu ise iki haftalık karanlık takip eder.

SLİM yanında iki küçük keşif aracı taşıyordu ve JAXA'nın elde ettiği verilere göre bunları inişten hemen önce planlandığı gibi fırlatmayı başardı.

Araçta ayrıca Ay'daki jeolojik yapıyı incelemek için bir kızılötesi kamera da bulunuyor.

İstatistiklere bakıldığında Ay'a iniş yapmak oldukça zor. Şimdiye kadar yapılan tüm denemelerin sadece yarısı başarılı oldu.

Özel bir Amerikan misyonu bu ayın başında fırlatıldıktan kısa bir süre sonra bir itici güç arızası nedeniyle iniş yapmaktan vazgeçti.

Bir başka ticari ABD misyonu ise Şubat sonunda şansını deneyecek.

Japonya bu misyonuyla Ay’da su ve insan yaşamının sürdürülebilmesi için gerekli diğer maddeleri bulmaya çalışmayı hedefliyor.

Japonya'nın uzay ajansı ayrıca, Moon Sniper ismi verilen aracın kullandığı hassas iniş teknolojisi sayesinde oksijen, su ve yakıt kaynaklarının bulunma ihtimali olan Ay’ın engebeli kutuplarını keşfetmeyi umuyor.

SLIM projesi üzerinde yirmi yılı aşkın bir süredir çalışılıyordu. Bu, JAXA'nın 2022'de OMOTENASHI iniş aracıyla iletişimini kaybetmesinin ardından Ay’a ikinci iniş girişimi.

JAXA, ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi'nin (NASA) Artemis programının bir parçası olarak Ay’a önümüzdeki birkaç yıl içerisinde bir astronot göndermeyi hedefliyor.

211

KİRLİLİK

TOPLUMSAL KUTUPLAŞMA

SİBER GÜVENLİK

ZORUNLU GÖÇ

YAPAY ZEKA TEKNOLOJİLERİNİN OLUMSUZ ETKİLERİ

YALAN VE ÇARPITMA BİLGİ

DOĞAL KAYNAK EKSİKLİKLERİ

EKOSİSTEM ÇÖKÜŞLERİ

DÜNYA SİSTEMLERİNDE KRİTİK DEĞİŞİMLER

AŞIRI HAVA OLAYLARI

Ancak yapılan bir araştırma, iki gezegenin de yeşilimsi mavinin benzer tonlarında olduğunu keşfetti.

Neptün'ün daha önceki görüntülerinin, gezegenin atmosferinin ayrıntılarını göstermek için geliştirildiği ve bunun da gerçek rengini değiştirdiği ortaya çıktı.

Edinburgh Üniversitesi’nden astrofizik profesörü Catherine Heymans BBC Radio 4'ün Today programına yaptığı değerlendirmede, “Neptün'ün atmosferinde görebileceğiniz özellikleri ortaya çıkarmak için maviyi vurguladılar ve bu yüzden görüntü oldukça mavi görünüyor, ancak gerçekte Neptün aslında Uranüs'e oldukça benziyor” dedi.

Araştırmayı yöneten Oxford Üniversitesi'nden Profesör Patrick Irwin'e göre gökbilimciler, modern görüntülerin çoğunun iki gezegenin gerçek renklerini tam olarak yansıtmadığını uzun zamandır biliyordu.

Prof. Irwin, “Doygunlaştırılmış bu yapay renk o zamanlar gezegen bilimciler arasında biliniyor olsa da - ve görüntüler bunu açıklayan başlıklarla yayımlanmış olsa da - bu ayrım zamanla kayboldu” dedi.

İngiltere Kraliyet Astronomi Topluluğu (RAS) Direktör Yardımcısı Dr. Robert Massey, görüntülerin zenginleştirilmesinin astronomi araştırmalarında normal bir prosedür olduğunu ifade etti.

Massey, “Bir astronomi görüntüsüne bakıp da onun geliştirilmiş olduğunu düşünmemek aptallık olur. Öyle olmak zorundalar, çünkü bir şeyleri görebilmek için bu şekilde işleniyorlar. Bunu halktan saklamak için herhangi bir komplo kurulmuş değil" dedi.

Prof. Irwin ve ekibi orijinal verileri işleyerek hem Neptün hem de Uranüs'ün renginin “şimdiye kadarki en doğru temsili” olduğu iddia edilen görüntüyü elde etti.

Daha önceki görüntüler 1980'lerde NASA'nın Voyager uzay aracı tarafından çekilmişti

Renklerin yanlış temsili ilk olarak, NASA’nın Voyager 2 uzay aracı misyonu tarafından her iki gezegenin çekilen görüntülerinin üç ayrı renkte kaydedilmesi nedeniyle ortaya çıktı.

Bu görüntüler birleştirildi. İki gezegenin de bulutları ve rüzgarlarındaki ayrıntıları ortaya çıkarmak için kontrast da güçlü bir şekilde artırıldı. Her iki işlem de Neptün’ü gerçekte olduğundan daha mavi yaptı.

Söz konusu bu çalışmada araştırmacılar Hubble Uzay Teleskobu Görüntüleme Spektrografı ve Avrupa Güney Gözlemevi'nin Çok Büyük Teleskobu üzerindeki Çok Birimli Spektroskopik Gezgini’nden elde edilen verileri kullandı.

Her iki araçtaki piksellerin her biri sürekli renk spektrumu özelliği sunuyor. Bu da araştırmacıların her iki gezegenin gerçek renklerini üretmelerini sağlıyor.

Yapılan analizler, Uranüs ve Neptün'ün yeşilimsi mavinin benzer bir tonu olduğunu ortaya koysa da araştırmacılar küçük bir fark buldu. Neptün'de, daha ince bir pus tabakasından kaynaklanan hafif bir mavilik daha var.

Monthly Notices of the RAS dergisinde yayımlanan araştırma Uranüs'ün kutuplarından birinin Güneş'e dönük olduğu, yaz ve kış aylarında biraz daha yeşil göründüğünü gösterdi. Ancak ilkbahar ve sonbaharda, Güneş ekvatorun üzerindeyken, daha mavi bir tonu var.

Kaynak: 

• Pallab Ghosh
• Bilim muhabiri, BBC News

Fuarın açılışına, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi Başkanı Doç. Dr. Selim Atay, Van Valisi ve Büyükşehir Belediye Başkan Vekili Ozan Balcı, Van YYÜ Rektörü Prof. Dr. Hamdullah Şevli, Bitlis, Hakkâri, Iğdır, Muş ve Siirt Üniversitelerinin Rektörleri, Jandarma Asayiş Kolordu Komutanı Tümgeneral Aykut Tanrıverdi, Van Emniyet Müdürü Atanur Aydın, kamu kurum amirleri, STK temsilcileri, öğrenciler ve davetliler katıldı.

Açılışta konuşan Van YYÜ Rektörü Prof. Dr. Hamdullah Şevli, üniversite-sanayi-kamu-özel sektör işbirliğine dikkat çekere, “Üniversiteler, bilimsel bilgi üreten, ürettiği bilgiyi ürüne dönüştürebilen, kaliteli sistem gücü yetiştiren ve tüm bu özellikleriyle toplumu geliştiren öncü kurumlardır. Üniversitelerin asli görevi olan eğitim vermenin yanında üniversite-sanayi, üniversite-kamu ve özel sektör iş birliğinin önemli olduğu düşüncesinden hareketle düzenlenen kariyer fuarları; öğrencilerin iş yaşamına öğrencilerin ve mezunların kariyer hayatlarına yön verebilmeleri için alanlarındaki uzman işveren veya kurum yöneticileri ile bir araya gelmeleri ve onlara birebir meslek hakkında sorular sorabilmeleri; işverenlerin de nitelikli öğrencilerle bir araya gelerek kendileri için istihdam olanakları yaratabilmeleri ve öğrencilere staj imkânı sunabilmeleri açısından büyük önem arz etmektedir” dedi.

Fuarı düzenleyenlere teşekkür eden Vali Ozan Balcı ise, şunları söyledi:

“Esasında ülkelerin sosyoekonomik gelişmişliği, kültürel gelişmişliği bir sonuçtur. Mühim olan insan gücüdür. O insan gücünü doğru bir şekilde ortaya çıkarmaktır. Enerjisinden yaralanabilmektir. Ortaya çıkarılan enerjinin ülkelerin sosyoekonomik gelişmesinde kullanılabilmesidir. Bu yüzden bu Kariyer Fuarını, insanlarımızın gücünü, enerjisini ortaya çıkarma açısından çok anlamla ve önemli buluyorum.  İnsanlar emek verince karşılığını alıyor. Buna inanıyorum. Ben bu inançla çalışanların başarılı olacağına inanıyorum."

Cumhurbaşkanlığı İnsanlar Kaynakları Ofisi Başkanı Doç. Dr. Selim Atay da fuara ilişkin şunları dile getirdi:

“Bugün burada üniversitelerimizin, liselerimizin, ortaöğretimmizin mezun verdiği çocukların işe, iş fırsatlarına daha rahat ulaşabilmeleri için bu organizasyonu yapıyoruz. Bunun için de Ankara’da ne kadar kamu kurumu, kuruluşu varsa hepsini buraya getirebiliyoruz. Onlar da buralara büyük mutlulukla geliyorlar. Buralara gelip, gençlere ulaşmak, onlara doğrudan temas etmek ,onlar için de çok büyük bir mutluluk kaynağı. Gençlerimize objektif ve liyakat çerçevesi içerisinde, bireylere sunuyoruz. Bu programları yaptığımız zaman, sonrasında da ne kadar etkili oluna bilirliğini de konuşuyoruz.”

Yapılan açılış konuşmaları ardından sponsor firma temsilcilerine plaket verildi, ardından da fuarın açılışı gerçekleştirildi.

Protokol üyeleri ve öğrenciler daha sonra stantları dolaşarak yapılan çalışmalar hakkında bilgi aldı.

Panellerle sürecek olan fuar yarın da devam edecek. 

Haber: Adil Harmancı

Aynı zamanda dünyadaki araştırmacılar "mükemmel güneş sistemini" buldular. James Webb Teleskobu da muhteşem görüntüler göndermeyi bu sene de sürdürdü.

Ve 2024’te, insanlar 50 yıl aradan sonra ilk kez Ay'a geri dönüyor.

2023’te uzay araştırmaları alanında yapılan çığır açıcı gelişmeleri derledik.

Perseverance "kaya örneği" görevini tamamladı

ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi'nin (NASA) Perseverance uzay aracı, önemli bir dönüm noktasını hayata geçirdi ve kaya numunelerini topladı.

Bu karmaşık görevde Perseverance, depoladığı örneklerin olduğu numune tüplerini belirlenen yerlere bıraktı.

Perseverance ile bir şekilde bağlantı kesilmesi durumunda, bu örnekler Dünya'ya geri getirilecek.

Bilim insanları kaya örneklerini laboratuvarda incelemek üzere Dünya’ya getirmeyi amaçlıyor. Kızıl Gezegen’de yaşam olup olmadığını öğrenmenin en iyi yolu bu.

Perseverance, Jezero Krateri adı verilen 45 km genişliğindeki bir keşif alanında araştırma yapmak için Mars'a gönderildi. Burada milyarlarca yıl önce bir gölün bulunduğu düşünülüyor.

Bilim insanları buradan elde edilecek örneklerin, mikrobik organizmaların kanıtlarının bulunması için de elverişli ortamlar sunduğunu düşünüyor.

50 yıl sonra insanlı Ay seyahati

Senenin en heyecan verici seyahatlerden biri Nisan ayında NASA tarafından duyuruldu.

Artemis 2 olarak adlandırılan uçuşla Ay'a ilk kez bir kadın ve bir siyah astronot da gönderilecek

Kasım 2024'ten önce gerçekleşmesi planlanan fırlatma için Amerikalı astronotlar Christina Koch, Victor Glover ve Reid Wiseman ile Kanadalı astronot Jeremy Hansen seçildi.

NASA Direktörü Vanessa Wyche, dört astronotun da “insanlığın en iyilerini” temsil ettiklerini söyledi.

Artemis 2 görevinde astronotlar Ay’a iniş yapmayacak.

Ay’a seyahat edecek astronotların gelecekte izleyecekleri rotanın test edilmesi gibi bir dizi görev yerine getirilecek.

Avrupa Uzay Ajansı’nın Jüpiter seyahati

NASA’nın insanlı Ay uçuşunu duyurduğu Nisan ayında, Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) iddialı seyahati başladı.

Ajans, Jüpiter'in buzlu uydularını incelemek için Ariane-5 adlı uzay aracını Fransız Guyanası’ndan fırlattı.

Roketin Jüpiter'in uydularına ulaşması yaklaşık 8 yıl sürecek.

Bilim insanları, Callisto, Europa ve Ganymede adlı uyduların derinliklerinde okyanuslar olduğunu düşünüyor.

ESA'nın Jüpiter'in Buzlu Aylarını Keşif (Juice) adlı misyonu, Jüpiter'in uydularında mikroorganizmaların yaşamı için gerekli koşulların olup olmadığını anlamayı hedefliyor.

ESA Bilim Direktörü Prof. Carole Mundell, bunun çok çılgın bir fikir olmadığını söylüyor:

"Örneğin Dünya'daki okyanusların dibindeki yanardağlar bile bize bambaşka gezegenler gibi gözükebiliyor. Başka yerlerde de benzer koşullar varsa mikropların yaşamaması için hiçbir neden yok. Biz Juice misyonuyla bu koşulları incelemek istiyoruz."

Çin uzaya ilk sivili gönderdi

Pekin, Tiangong Uzay İstasyonuna gönderdiği üç astronot arasında ilk kez bir sivil de yer aldı.

Shenzhou-16 uzay aracı, Mayıs ayında ülkenin kuzeybatısındaki Gobi çölünde bulunan Jiuquan Uydu Fırlatma Merkezi'nden fırlatıldı.

Mürettebat Jing Haipeng, Zhu Yangzhu ve Gui Haichao'dan oluşuyor.

Bu üçlü Çin'in yeni tamamlanan Tiangong Uzay İstasyonu’nda Kasım ayından beri bulunan ekipten görevi devralmaları için gönderildi.

Shenzhou-16 mürettebatındaki Beihang Üniversitesi'nden profesör Gui uzay istasyonuna çıkan ilk Çinli sivil oldu. Diğer tüm astronotlar Çin Halk Kurtuluş Ordusu üyesiydi.

Hindistan tarih yazdı

Hindistan Chandrayaan-3 isimli uzay aracı ile Ağustos ayında, Ay'ın güney kutbu yakınına inen ilk ülke oldu.

Bu başarı ile Hindistan, Ay'a yumuşak iniş gerçekleştiren dördüncü ülke oldu.

Hindistan Başbakanı Narendra Modi inişi canlı yayında takip etti ve ilk yorumu “Hindistan artık Ay’da” oldu.

Rusya'nın aynı amaçla yaptığı uzay seyahati başarısız olmuştu.

Chandrayaan-3'ün hedeflerinden biri, bilim insanlarının gelecekte Ay'da insan yerleşimini destekleyebileceğini söylediği su bazlı buzları keşfetmek.

Mükemmel güneş sistemi bulundu

Astronomlar, Kasım ayı sounda, Dünya'dan 100 ışık yılı uzakta, milyarlarca yıldır değişmemiş 6 gezegenden oluşan bir güneş sistemi keşfetti.

Sistemdeki gezegenlerin hepsi hemen aynı büyüklükte ve yaklaşık 12 milyar yıl önce oluşmalarından bu yana çok az yapısal değişiklik geçirdiler.

Bu da bu sistemin nasıl oluştuğuna ve canlı yaşamı barındırıp barındırmadığına dair çalışma yapma olanağı sunuyor.

Araştırmayı yöneten Chicago Üniversitesi'nden Dr Rafael Luque, bulunan sistemi "mükemmel güneş sistemi" olarak tanımlıyor: "Bu gezegenler, oluşumlarını gözlemlemek için çok ideal çünkü başlangıçları kaotik değil ve oluştuklarından bu yana değişmediler."

Geçen 30 yılda astronomlar binlerce güneş sistemi keşfetti ama bunlardan hiçbiri gezegenlerin oluşumunu araştırmak için bu kadar uygun şartlar sunmuyordu.

James Webb’ten gelen olağanüstü görüntüler

2022’de uzaya gönderilen James Webb teleskobu, 2023’te birçok 'ilk görüntüyü' uzay meraklılarının önüne koydu.

Dünyanın en büyük teleskobunun gönderdiği bir fotoğraf, patlayan bir yıldıza ait en detaylı görüntüye ilişkindi.

Nebula Halkası da Webb sayesinde eriştiğimiz inanılmaz fotoğraflar arasında yer aldı.

Microsoft'un desteklediği ChatGPT'nin 2022 sonundaki lansmanıyla öncü konuma yükseldiği alanda çok sayıda yeni rakip ortaya çıktı.

Bu alandaki en önemli gelişmelerden biri de bu ay Google'ın çatı şirketi Alphabet'in, Google'ın sohbet botu ve arama motoru dahil farklı ürünlerine entegre edilecek Gemini adlı yapay zeka modelini tanıtmasıydı.

Alphabet Gemini'ın ChatGPT'nin son versiyonundan daha iyi performans gösterdiğini iddia ediyor.

Ancak ChatGPT'nin yapımcısı OpenAI boş durmadığını söylüyor. Yazılımın daha güçlü bir versiyonunun 2024'te geleceğini vaat ediyor.

Kasım ayındaki bir yazılım geliştirici konferansında OpenAI CEO'su Sam Altman, "Bugünkü lansmanımız, sizin için asıl yaptığımız ürüne kıyasla oldukça farklı görünebilir" demişti.

Sam Altman, mevcut yapay zekanın gelecekle karşılaştırıldığında "tuhaf" görüneceğini söylüyor.

Diğer taraftan yatırımcılar, yeni büyük oyuncuyu bulma ümidiyle endüstriye para dökmeye devam ediyor,

Özel yatırım verilerini tutan PicthBook'a göre risk sermayesi firmaları üretken yapay zeka girişimlerine Eylül sonu itibarıyla 21,4 milyar dolar yatırım yaptı.

Kıyas için 2022'de yapılan toplam yatırım miktarı 5,1 milyar dolardı.

Ancak bunun bizi çok ileri götürmeyeceği yönünde uyarıda bulunanlar da var. CSS Insight'ın Baş Analisti Ben Wood, üretken yapay zekanın 2024'te "soğuk duş" alacağını söylüyor:

"Bize göre biraz abartıldı, kısa vadede yavaşlamasına sebep olacak birkaç engel var."

Wood, üretken yapay zeka sistemi geliştirme ve çalıştırma masraflarının oldukça yüksek seyrettiğine dikkat çekiyor. Sistemler yüksek işlemci gücü ve şu anda tedariği kısıtlı olan pahalı bilgisayar çipleri gerektiriyor.

Bu maliyetleri düşürmek için yapay zekanın çalıştırılması sırasındaki bazı işlemlerinin laptop ya da bilgisayarınızda lokal olarak yapıldığı hibrit sistemlere taşınacağını tahmin ediyor.

Wood aynı zamanda düzenleme ve yasal mücadelelerin de üretken yapay zeka çılgınlığını bir nebze soğutabileceğini tahmin ediyor:

"Firmalar kendilerini yapay zeka tabanlı servislere tonlarca yatırım yaptıkları ancak bunların bir bölümünü regülasyonlarla uyumlu hale getirmek için geri çekmek zorunda kaldıkları bir durumun içinde bulabilirler".

Elektrik şoku

Ford elektrikli araç üretimini genişletme planını askıya alan şirketlerden biriydi.

Schmidt otomotiv araştırmaları şirketine göre 2024'ün birinci çeyreğinde bir milyonuncu elektrikli otomobil Birleşik Krallık yollarında olacak. Böylece Birleşik Krallık, Almanya'dan sonra bu dönüm noktasını geçen ikinci ülke olacak.

Buna karşın elektrikli araç üreticileri için 2024'ün de zor bir yıl olması bekleniyor.

2023 sonunda Ford, GM ve Tesla elektrikli araç üretimlerini genişletme planlarnı askıya almışlardı. Ekim'de Mercedes-Benz, fiyat rekabetini ve tedarik zinciri sorunlarını öne sürerek elektrikli araç pazarını "acımasız" olarak nitelendirmişti.

Analistler durumda büyük bir iyileşme beklemiyor.

Otomotiv Pazarı Analisti Matthias Schmidt elektrikli araç satışlarının Avrupa çapında gelecek yıl duraklayacağını tahmin ediyor. Schmidt Almanya, Norveç gibi pazarın geleneksel olarak güçlü olduğu ülkelerde büyüme görülmeyeceğini öngörüyor.

Ancak Birleşik Krallık sıfır emisyon araçlar (ZEV) zorunluluğu nedeniyle daha iyimser bir noktada olabilir. Ocak'tan itibaren satılan tüm araçların en az beşte birinin elektrikli olması gerekiyor, 2030'da bu oranın yüzde 80'e yükselmesi amaçlanıyor.

Tüm bunlar elektrikli otomobil alacak parası olanlar için iyi haberler.

Schmidt, "Üreticilerin ZEV hedeflerini karşılamaya çalıştığı bir dönemde, özellikle elektrikli otomobiller için, bir alıcı piyasası oluşacak.

"Ancak kesintiler, hiçbir ekstra maliyet ödemeden alınabilen finansman ve daha yüksek donanım seviyelerine gizlenecek; zira üreticiler fiyat indirimleri konusunda çok açık davranmaktan çekinecekler" diyor.

İnsansı robotlar

İnsansı robotlar gelecek yıl daha kullanışlı hale gelebilir. Tesla mühendisleri Optimus adlı insansı robotlarının yakın gelecekte temel fabrika işlerini yapacağını umuyor.

Bu ayın başlarında yayınlanan bir videoda, Optimus'un önceki makineden daha hafif, yeni ellere sahip ve yeni motorlarla çalışan en son sürümü gösteriliyordu.

Temmuz ayında Musk, Optimus'un 2024'te Tesla fabrikasında çalışma becerisine sahip olacağını söylemişti.

"İşe yarar şeyler yapması konusunda önce kendi fabrikalarımızda deneyecek ve faydasını ispat edeceğiz. Ancak gelecek sene fabrikalarımızda işe yarar şeyler yaptırabileceğimizi düşünüyorum. Bunu yüksek güvenle söylüyorum."

Tesla'nın insansı robotlar konusunda çok sayıda rakibi var. Bazı firmalar halen günlük işleri öğrenen robotlar geliştiriyor.

Amazon, depolarında insansı robotları deniyor. Digit adı verilen robot hareket edebiliyor, tutabiliyor ve nesnelerle insan gibi etkileşime geçebiliyor.

Robotun geliştiricisi Agility Robotics Digit'i müşterilerine gelecek yıl teslim etmeyi umuyor.

Diğer yandan Canada Sanctuary AI şirketi de Phoenix adlı robotunu, paketleme gibi belirli görevleri yerine getirmek üzere eğitiyor. 2024'te Phoenix'in yapabileceği işlerin sayısının artırılması planlanıyor.

Kilo verme yarışı

İlaç dünyasında bir tedavi o kadar hızlı satıyor ki, üreticisi talebi karşılamakta zorlanıyor.

Wegovy adıyla yeniden piyasaya sürülen kilo verme ilacı semaglutide, büyük bir başarı sağladı. Üreticisi Novo Nordisk Avrupa'nın en değerli şirketi haline geldi.

Danimarkalı şirket talebi karşılamak için milyarlarca euro yatırımla üretim tesislerini genişletiyor.

Wegovy bugünkü haliyle haftada bir vurulan bir iğne şeklinde uygulanıyor ancak hap versiyonu da hazır olmak üzere. Novo Nordisk bunun ne zaman piyasaya sunulacağını açıklamıyor.

Danimarkalı firma gelecek yıl daha fazla rekabetle karşılaşabilir.

Eli Lilly'nin Mounjaro ilacı geçtiğimiz günlerde ABD ve Birleşik Krallık'ta kilo verme tedavisi olarak onaylandı ve AB'de de onaylanması bekleniyor.

Diğer yandan Pfizer de kilo verme hapının onaylanmasını bekliyor.

"Domatesi yemediğimi kanıtlamak için onu bulmak istiyordum"

News.com.au'da yer alan habere göre, Rubio, domatesi bu yılın mart ayında Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) yetiştirmiş, bu domates uzay ortamında yetiştirilen ilk domateslerden biri olmuştu. Ardından, domates bir gün birden bire kaybolmuş, pek çok kişi Rubio'nun domatesi yemiş olabileceği ihtimali üzerinde durmuştu.

371 gün sonra uzaydan dünyaya döndükten sonra düzenlenen NASA birifinginde konuşan Rubio, "Onu (domatesi) cırt cırtlı bantla bantladığımdan oldukça emindim. Ama geri geldiğimde gitmişti. O şeyi bulmak için saatlerimi harcadım. En çok da domatesi yemediğimi kanıtlamak için onu bulmak istiyordum. Kurumuş domatesin yıllar sonra bir gün ortaya çıkıp doğru söylediğimi kanıtlayacağına eminim" diye konuşmuştu.

"Artık onu temize çıkarabiliriz"

Rubio, bu açıklamayı yaptıktan iki ay sonra domates bulundu. ISS çalışanları, 6 Aralık Çarşamba günü ISS'nin 25'inci yıldönümü dolayısıyla yapılan bir yayın sırasında domatesi bulduklarını açıkladı. Uzay istasyonuna ağustos ayında giden astronot Jasmin Moghbeli, "İyi dostumuz Frank Rubio, uzun bir süre boyunca domatesi yemekle suçlandı. Ama onu temize çıkarabiliriz" dedi. Domatesin durumu hakkında ise bilgi verilmedi.

Deprem erken uyarı sistemleri, kesinlikle depremi önceden tahmin eden sistemler değil.

Android Deprem Uyarı Sistemi bunlardan biri ve teoride şöyle çalışıyor:

Android telefonlarda depremin hareketini algılayabilen küçük ivmeölçerler var.

Bu telefonlar birbirine bağlı bir ağın parçası.

Bir telefon, depremi algıladığında Google’ın sunucularına bir sinyal gönderiyor.

Google, yeterli sayıda sinyal aldığında, depremin merkezüssünü tespit edip bölgeye yakın diğer telefonlara uyarı alarmı gönderebiliyor.

Üç çocuk annesi, okul öncesi öğretmeni Kübra Cömert, bu uyarıyı İstanbul'da alan kişilerden biri:

“Oğlum bir önceki depremde çok korkmuştu, çok ağlamıştı. Hemen onu yanıma alıp sakinleştirebildim. Ve ben de deprem olduğunu bildiğim için daha sakindim. Yedi saniye evet benim için yeterliydi bugün, çünkü çok büyük bir deprem değildi. Çok daha büyük olabilirdi ve o yedi saniye bize yetmeyebilirdi.”

Strateji danışmanı Alara Orhon Özşeker ise bu uyarının zaten depreme hazırlıklı bir aile olmaları sayesinde onları rahatlattığını söylüyor:

"Mesaj eşimin telefonuna depremden yaklaşık 10 saniye önce gelmiş. Depremi ben de hissettim gibi ama arada bir çarpıntı problemim olduğu için emin olamamıştım. O haber verince 'Tamam depremmiş' deyip hazırlığa geçmeye hazır olmak gibi bir an yaşadık. Biz aslında depreme hazır bir eviz deprem çantasıyla vesaire. Uyarıyla onlar kafamızda hazır halde geldi.”

Google, herhangi bir ayar yapmaksızın bu sistemin her Android telefonda otomatik çalıştığını iddia ediyor.

Ancak BBC'nin araştırması, Google’ın deprem uyarı sisteminin 6 Şubat’ta Kahramanmaraş'ta meydana gelen ilk büyük depremde kullanıcılara bildirim göndermekte başarısız olduğunu ortaya çıkarmıştı.

BBC ekibi depremden etkilenen üç şehirde yaptığı araştırmaları esnasında, bu uyarıyı almış herhangi bir kişiye ulaşamadı.

Teknoloji piyasası uzmanlarına göre Türkiye'deki telefonların yaklaşık yüzde 80’i Android tabanlı telefonlardan oluşuyor.

Türkiye’de doğrudan kamuoyunu uyarmaya yönelik bir erken uyarı sistemi yok.

Bunun sebeplerinden biri de Türkiye’de şehirlerin aktif faylara çok yakın olması.

BBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi'nden Doç. Dr. Doğan Kalafat, bu sebeple herhangi bir depremin, ondan etkilenecek bölgelerde yaşayanlara erken uyarı şeklinde verilebilmesinin çok zor olduğunu söylüyor.

Kalafat ayrıca, uyarı gelse bile depreme dayanıklı olmayan binalarda yaşayan ve afet bilinci oluşmamış bir toplumda pek de bir faydası olmayacağını vurguluyor:

"Deprem oldu mesajı geldi, ne yapabilirsiniz 7 saniyede? Kaldı ki biz ülkemizde binalarımıza güvenmiyoruz. Japonya’da bir depremde binalar pestil olmaz, ama Türkiye’de bir depremde binalar pestil olur, tamamen çöker. Problem orda.

"Dolayısıyla o 7 saniye bize birşey kazandırmaz. İstanbul gibi bir metropolde çok zor. Çok zor… "

'Tatbikat sırasında deneyimlemek önemli'

Doç. Dr. Sibel Halfon uyarı sistemlerinin daha önceden tatbik edilmesinin önemli olduğunu vurguluyor

BBC Türkçe'ye konuşan İstanbul Bilgi Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nden Doç. Dr. Sibel Halfon ise bu tip bir erken uyarı eğer bir tatbikatta daha önce deneyimlenmediyse, doğal bir panik uyandırabileceğini hatırlatıyor.

"Bu yaşayacağımız panik aslında beynin bir tehlikeye karşı verdiği doğal stres tepkisi" diyen Doç. Dr. Halfon, insanların stres anlarında mantıklı düşünmesinin, hareket etmesinin ve sakin kalmasının zor olabileceğini vurguluyor:

"Erken uyarıyı aldığınızda panik olmamak için buna daha evvelden aşina olmak, bir tatbikat sırasında deneyimlemiş olmak önemli.”

Deprem erken uyarı sistemleri endüstriyel olarak faydalı, fakat kamuoyunun can güvenliğini sağlamak için gereken adımların son halkasını oluşturuyor.

Doç. Dr. Kalafat'a göre asıl yapılması gereken şehirleri depreme dayanıklı ve toplumu da deprem ve afetlere dirençli hale getirmek.

“Depreme ve afetlere dirençli toplum haline gelememiz lazım. Bir afet kültürü oluşturmamız ve gelecek kuşaklara bu kültürü iletmemiz lazım.

"Ancak, bu sağlandıktan sonra devreye girecek bir erken uyarı sistemi, kamuoyunun gönül rahatlığıyla çök-kapan önlemini almasına imkan tanıyabilir."

Kaynak: Fatma Çelik - Esra Yalçınalp BBC Türkçe

Sistemin merkezindeki yıldız HD110067 yıllardır gök bilimcilerin merakını celbediyordu.

Sistemdeki gezegenlerin hepsi hemen aynı büyüklükte ve yaklaşık 12 milyar yıl önce oluşmalarından bu yana çok az yapısal değişiklik geçirdiler. Bu da bu sistemin nasıl oluştuğuna ve canlı yaşamı barındırıp barındırmadığına dair çalışma yapma olanağı sunuyor.

Keşifle ilgili araştırma bilim dergisi Nature'da yayımlandı.

Araştırmayı yöneten Chicago Üniversitesi'nden Dr Rafael Luque, bulunan sistemi "mükemmel güneş sistemi" olarak tanımlıyor: "Bu gezegenler, oluşumlarını gözlemlemek için çok ideal çünkü başlangıçları kaotik değil ve oluştuklarından bu yana değişmediler."

İngiltere'deki Warwick Üniversitesi'nden Dr Marina Lafarga-Magro da "Bu gerçekten çok heyecan verici, daha önce kimsenin görmediği bir şeyi görüyoruz" dedi.

Kendi Güneş Sistemimiz oldukça "yıkıcı ve şiddetli" bir süreçle oluşmuştu. Gezegenler oluşurken bazıları birbirine çarpmış, yörüngelerini değiştirmiş ve bu nedenle sistemimizde Jüpiter, Satürn gibi dev gezegenler yanında, Dünya gibi daha küçük boyuttaki gezegenler de oluşmuştu.

 HD110067 sisteminin oluşma süreciyse bizimkinden neredeyse "tamamen farklıydı".

Bu sistemdeki gezegenlerin hepsi hemen hemen aynı boyutta ve Güneş Sistemimizdeki gezegenlerin bağlantısız yörüngelerinin aksine, bu gezegenler senkronize hareket ediyor.

HD110067'ye en yakın gezegen yıldız etrafında 3 kez dönerken, bir sonraki gezegen 2 kez, bir sonraki tek kez dönüyor. 4. gezegenden itibarense gezegenler birbirleriyle 4:3 oranında göreceli yörünge hızıyla dönüyor.

Bu karmaşık hareket kendi içinde o kadar hassas ve düzenli ki, araştırmacılar her gezegene bir nota ve ritm tanımlayarak, bu hareketi bir müzik kutusunun yapacağı gibi bir müzik parçasına dönüştürdü.

Paydaşlar arasında DAKA binasında düzenlenen toplantıda eğitim programı için protokol imzalandı. 

İmza töreninde konuşan DAKA Genel Sekreteri Halil İbrahim Güray, şunları aktardı:

“Ajans olarak 2021 yılından bu yana Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumumuz ve Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğümüzün öncülüğünde, bölge üniversitelerimiz ve il
milli eğitim müdürlüklerimizin özverili çalışmaları ile TRB2 Bölgemizde yazılım alanında bilinçlendirme ve eğitim faaliyetleri yürütmekteyiz. Bu çalışmamıza dair özellikle gençlerden çok olumlu geri bildirimler aldık. Bundan dolayı faaliyeti bir adım öteye taşımak ve Kalkınma Ajanslarının 2023 teması olan Genç İstihdamı’na uygun olarak eğitime katılan arkadaşlarımızın istihdamları ile taçlandırmak istiyoruz. Bundan dolayı bu alanda marka olan Kariyer.net’in kurum içi girişimi olan Techcareer.net ile birlikte istihdam odaklı yazılım hareketini yürütmek üzere imzalarımızı atmış bulunmaktayız. Techcareer.net iş birliği ile gerçekleştireceğimiz bu faaliyette gayemiz sahada ihtiyaç duyulan alanlarda ve ihtiyaç duyulan yetkinlikte ve nitelikte yazılımcılar yetiştirmektir. Haliyle eğitime katılacak arkadaşlarımızın istihdam olmalarını sağlamak adına bir bootcamp eğitiminin ötesinde bir program tasarımı gerçekleştirdik. İlkini gerçekleştirdiğimiz bu programı önümüzdeki yıl dönemler halinde gerçekleştirmek arzusundayız.
Techcareer.net’in bu alandaki know-how’ının hem bizlere hem de bölgemize önemli katkıları ve iş birliğimizin değerli çıktıları olacağı inancındayım.”

Techcareer.net Pazarlama Müdürü Begüm Uslusoy ise şunları söyledi: 

“Yeni nesil teknoloji kariyeri platformu olarak dijital yetenek açığına çözüm bulabilmek için çalışıyoruz. Artan iş gücü ihtiyacının karşılanabilmesi için nitelikli insan kaynağının
eğitilmesi, sertifika programlarıyla teşvik edilmesi ve desteklenmesi gerektiğini düşünüyor, düzenlediğimiz; Bootcamp, Hackathon, Hiring Challenge, Hiring Day gibi
etkinliklerle bilişim sektörünün kapılarını genç yeteneklere açıyoruz. Kurulduğumuz günden bu yana geçen 2 yılda 100 binden fazla dijital yetenek havuzuna dokunduk ve
yaklaşık 6 bin kişiye ücretsiz eğitim verdik. Techcareer.net olarak bu tecrübemizden hareketle, Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı’nın Yazılım Hareketi kapsamındaki istihdam odaklı eğitim çerçevesinde bir Back-End with C# Bootcamp'i açacağız. 5 hafta sürecek 50 saatlik eğitim boyunca katılımcılara Back-End with C# teknolojilerinin sunduğu olanaklarla Back-End dünyasını keşfetme fırsatı sağlayacağız. Bitlis, Muş, Hakkâri ve Van illerinde ikamet edenlerin katılabileceği, alanında uzman eğitmenler gözetiminde verilecek 40 saati teorik, 10 saati uygulamalı eğitim kapsamında mülâkat simülasyonu, özgeçmiş ve Git-Hub eğitimi gerçekleştireceğiz. Eğitimi bitirenler Jr. Back-End Developer olarak iş dünyasına atılmaya hazır olacaklar. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı’na başlattıkları bu faaliyet ve iş birlikleri için ayrıca teşekkür ederiz"

Hava tahmini geliştirme yöntemleri son yıllarda çok daha isabetli hale geldi.

Ancak bilim insanları, yapay zekanın tahmin yürütmek için geçmiş hava olaylarını analiz etme hızı ve yeteneğinin şimdiye kadar kullanılan teknolojilerden çok farklı olduğunu söylüyor.

Doğru bir hava durumu tahmini, sabah dışarı çıktığımızda ne giyeceğimizi söylemenin yanı sıra bize fırtına, sel ve sıcak hava dalgaları gibi aşırı hava koşulları hakkında önceden uyarı gönderebiliyor ve böylece etkilenecek bölgelerde yaşayan insanlara hazırlanmaları için çok önemli bir zaman tanıyor.

Ancak geleneksel hava durumu tahminleri önemli miktarda bilgi işlem gücü gerektiriyor.

Bu tahminler dünyanın dört bir yanında atmosferin farklı seviyelerindeki hava basıncı, sıcaklık, rüzgar hızı ve nem gibi yüzlerce faktörün tahminlerini oluşturmayı gerektiriyor.

Science dergisinde yayınlanan yeni bir araştırmaya göre, Google DeepMind tarafından oluşturulan GraphCast adlı yeni yapay zeka programı, dünyanın en iyilerinden biri olan Avrupa Orta Vadeli Hava Tahmini modelinden daha iyi performans gösteriyor.

GraphCast, hava tahminini bir dakikadan kısa sürede geliştiriyor ve diğer geleneksel yöntemlere kıyasla çok daha az bilgi işlem gücü gerektiriyor.

Bunun nedeni de GraphCast'ın diğer programlardan farklı bir yöntem izlemesi.

Hava durumu tahminleri bize ölümcül olabilecek aşırı hava olayları hakkında önceden bilgi verebiliyor

Geleneksel yöntemler, o anda atmosferdeki hareketleri ölçmeyi gerektiriyor. Bunun için dünyanın birçok yerinde bulunan hava istasyonlarında her gün milyonlarca ölçüm yapılıyor.

Tahminlerinden biri için yaklaşık 10 milyon ölçümün kullanıldığını söyleyen Avrupa Orta Vadeli Hava Tahmini Merkezi'nden (ECMRWF) Matthew Chantry, "Daha sonra modelimizi kullanarak hangisinin en önemli veri olacağını seçiyoruz" diyor.

Bu veri okyanusu, her saniye trilyonlarca hesaplama yapabilen programlar tarafından işlenmek üzere bir süper bilgisayara gönderiliyor.

Veriler havanın zaman içinde nasıl değişeceğini ve gelişeceğini tahmin etmek amacıyla dünya atmosferinde olanları simüle etmek için karmaşık denklemler kullanılıyor.

Bu yöntemin çok başarılı olduğu ve son yıllarda giderek daha isabetli tahminler yaptığı söyleniyor.

Ancak bu sayısal hava tahmini modelleri çok büyük miktarda bilgisayar kaynağı gerektiriyor ve oldukça yavaş çalışıyor.

Yeni bir yaklaşım

Yapay zeka ise dünyanın nasıl çalıştığını modellemeye çalışmadığı için bu süreci kısaltıyor.

GraphCast, hava durumu modellerinin nasıl geliştiğini öğrenmek için ECMRWF modelinin çıktısı da dahil olmak üzere çok miktarda geçmiş veriyi sindirmek için makine öğrenimini kullanıyor.

Sistem bu bilgiyi şu andaki hava durumunun gelecekte nasıl değişeceğini tahmin etmek için kullanıyor.

Google DeepMind'dan Remy Lam, "Bu yapay zeka yaklaşımının temel avantajı son derece hassas olması" diyor.

GraphCast'in tahminleri ECMRWF tarafından üretilenler kadar ayrıntılı olmasa da aşırı sıcaklıklar gibi şiddetli hava olaylarını tahmin etmede ve büyük fırtınaların yolunu takip etmede çok daha iyi.

Lee kasırgası

Örneğin GraphCast, Eylül ayında ABD ve Kanada'nın Atlantik kıyısını vuran Lee kasırgasının nereyi etkileyeceğini doğru bir şekilde tahmin etti.

Deep Mind'ın yapay zeka programı kasırganın gidişatını 9 gün önceden tahmin ederken, ECMRWF yalnızca 6 gün önce tahmin edebildi.

Ancak GraphCast'in başarısı, süper bilgisayarları kapatıp bunun yerine yapay zekaya güvenebileceğimiz anlamına gelmiyor.

Tamamlayıcı rolü olacak

Yapay zeka modellerinin geleneksel hava durumu tahminlerini değiştirmek yerine onları tamamlayacağına inanılıyor.

Google DeepMind'dan Remy Lam, "Yapay zeka modelleri verilerle eğitiliyor ve veriler geleneksel yaklaşımlarla üretiliyor. Bu nedenle veri toplamak için geleneksel yaklaşıma ihtiyacımız olacak" diyor.

GraphCast açık kaynak olduğu için Google DeepMind tasarımın ayrıntılarını paylaşıyor.

Dünya çapında birçok teknoloji şirketi ve hava durumu ve iklim kuruluşu, kendi yapay zeka hava durumu tahmin araçlarını tasarlıyor.

Öte yandan aşırı hava olaylarının gelişimi de değişiyor olabilir.

Örneğin Otis kasırgası, Ekim ayında sadece 24 saat içinde tropik bir fırtınadan en güçlü kategorideki kasırgaya dönüştü ve ardından güney Meksika kıyılarını yıkıcı bir şekilde vurdu.

İklim uzmanları, okyanus sıcaklıklarının yükselmesiyle fırtınaların gelecekte şiddetlenmeye devam edebileceğini düşünüyor.

Kaynak: Justin Rowlatt - BBC İklim Editörü

Güneş uzmanları Dünya’yı etkileyecek bir jeomanyetik fırtına sayesinde hafta sonu çok sayıda yerden Kuzey Işıkları’nı izlemenin mümkün olacağını açıklamıştı.

Dans eden yeşil ve kırmızı dalgalardan oluşan Kuzey Işıkları, Dünya’nın manyetik alanında meydana gelen bozulmalar dolayısıyla yüksek ya da düşük enlemlerde saatler boyunca gözlemlenebiliyor.

Bu ışık şenliği Dünya’nın manyetik uçları olan kuzey ve güney kutuplarında daha çok görülüyor.

Güneş’ten gelen ve Güneş rüzgarı olarak bilinen parçacıklar, milyonlarca kilometre yol aldıktan sonra sonunda Dünya’ya varıyor.

Daha sonra da Dünya’nın manyetik alanı tarafından kutuplara doğru yönlendiriliyorlar.

Atmosferin hangi katmanında hangi gaz moleküllerine denk geldiklerine göre farklı ışık dalga boyları olarak farklı derecede enerji yayıyorlar; bu da oksijenin gökyüzünü yeşil, nitrojenin de kırmızıya boyamasını sağlıyor.

Işık kirliliği yüzünden bu renk silsilesini yakalamak bazen zor olsa da Pazar gecesi dünyanın dört bir yanından çok sayıda kişinin kamerası ya da telefonu Kuzey Işıkları’nı yakalamayı başardı.

Ünlü İtalyan fizikçi ve gökbilimci Galileo Galilei, 1619 yılında "Aurora Borealis" terimini Roma mitolojisindeki şafak tanrıçası Aurora ve rüzgar tanrısı Boreas’tan esinlenerek yaratmıştı.

Kuzey Işıkları’nın ilk kaydının ise 30 bin yıl önce Fransa’daki bir mağaranın duvarlarına yansıdığı düşünülüyor.

Bazı telefon uygulamalarından Kuzey Işıkları’nın ne zaman, nerede görüleceğini takip etmek mümkün.

Covid-19 salgını nedeniyle artık pek çok insan Pfizer-BioNTech ve Moderna gibi ilaç şirketlerinin mRNA aşılarından haberdar. Ancak üç yıl kadar önce Anna Blakney, Londra'daki bir laboratuvarda nispeten göze çarpmayan, niş bir bilim alanında çalışıyordu. Bilim çevresi dışında çok az insan mRNA aşılarını duymuştu

Blakney 2016'da Londra'daki Imperial College'da doktorasına başladığında bile, "pek çok insan bunun işe yarayıp yaramayacağı konusunda şüpheciydi". Şimdiyse "mRNA'nın tıpta oyunun kurallarını değiştiriyor" diyor.

Haberci ribonükleik asit ya da kısaca mRNA çok büyük, heyecan verici soruları gündeme getiriyor: mRNA aşıları kanser, HIV, tropikal hastalıklar için bir tedavi sağlayabilir ve hatta bize insanüstü bir bağışıklık kazandırabilir mi?

mRNA, genetik kodu DNA'dan hücrenin protein yapma mekanizmasına taşıyan tek sarmallı bir molekül. mRNA olmadan genetik kodunuz kullanılamaz, proteinler yapılamaz ve vücudunuz çalışamaz. Eğer DNA banka kartı ise, mRNA da kart okuyucudur.

Bir virüs hücrelerimize girdiğinde, kendi RNA'sını serbest bırakır ve ele geçirilmiş hücrelerimizi kandırarak bağışıklık sistemimizi tehlikeye atacak şekilde virüsün kopyalarını - viral proteinler şeklinde - dışarı atar.

Geleneksel aşılar, antijen adı verilen zayıflatılmış virüs proteinlerinin enjekte edilmesiyle çalışır ve bu da vücudun bağışıklık sistemini virüsü yeniden ortaya çıktığında tanıması için uyarır.

MRNA aşılarında ise antijenin kendisini enjekte etmeye gerek yoktur. Bunun yerine, bu aşılar antijenin mRNA'ya çevrilmiş genetik dizisini veya "kodunu" kullanır. Bu, gerçeğinin hayaleti gibidir ve vücudu kandırarak gerçek antikorlar oluşturmasını sağlar. Daha sonra yapay mRNA'nın kendisi, onu parçalayan enzimler de dahil olmak üzere vücudun doğal savunması tarafından bozularak yok olur ve bize sadece antikorlar kalır.

Bu nedenle mRNA aşıları geleneksel aşılara kıyasla daha güvenli, daha hızlı ve daha ucuza üretilebilir. Artık milyonlarca tavuk yumurtasının içinde ölümcül virüsler yetiştiren devasa biyo-güvenlikli laboratuvarlara ihtiyaç yok. Bunun yerine, tek bir laboratuvar antijenin proteinlerini liste halinde tüm dünyaya e-posta ile gönderebilir.

Blakney, bu bilgiyle bir laboratuvarın "100 ml'lik tek bir test tüpünde bir milyon doz mRNA" yapabileceğini söylüyor.

Pandemi sırasında bu sürecin gerçek zamanlı işleyişine tanık olduk. 10 Ocak 2020'de, Pekin'deki Çin Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'nde zoonoz (hayvandan insana bulaşan hastalıklar) uzmanı Zhang Yongzhen, Covid-19'un genom dizilimini yapıp ertesi gün yayınladı. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) 11 Mart'ta Covid-19'u pandemi ilan etti. 16 Mart'ta Zhang'ın dizilimi kullanılarak ilk mRNA aşısı birinci aşama klinik denemesine başladı.

ABD Gıda ve İlaç Dairesi, Pfizer-BioNTech Covid-19 aşısını 11 Aralık 2020'de onayladı ve insanlar için onaylanan ilk mRNA aşısı ve klinik deneylerde %95 etkinlik oranına sahip ilk aşı olarak tarihe geçti. Bir hafta sonra Moderna mRNA aşısı onaylandı. Daha önceki "en hızlı aşı" ünvanı kabakulak aşısına aitti ve onaylanması dört yıl sürmüştü. Moderna ve Pfizer-BioNTech aşıları ise sadece 11 ayda onaylanmıştı.

mRNA teknolojisinin öncüleri

mRNA aşısının dayandığı teorinin öncüleri Pennsylvania Üniversitesi'nden bilim insanları Katalin Karikó ve Drew Weissman. Her iki bilim insanı 2021'de ABD'nin en büyük biyomedikal araştırma ödülü olan Lasker Ödülü'ne, Ekim 2023'te de Nobel Tıp Ödülü'ne layık görüldü.

Ancak onların çalışmaları da diğer bilim insanlarının onlarca yıllık araştırma ve deneylerine dayanıyordu. Ancak 2019'da bile, mRNA aşılarının kullanımının en az beş yıl alacağına inanılıyordu. Pandemi, bu adımı öne çekti.

Weissman ve Karikó'nun çalışma arkadaşı ve Carnegie Mellon Üniversitesi'nde kimya mühendisliği uzmanı Kathryn Whitehead, "mRNA dünyasında bu acil durum senaryosunda %95 ilk etkinlik oranlarını hayal edebilecek çok fazla insan yoktu" itirafında bulunuyor.

Ama şimdi, olasılıklar sonsuz görünüyor ve Blakney'in dediği gibi "Bununla başka hangi aşıları yapabiliriz? Ve bunun ötesinde ne yapabiliriz?" konusu tartışılıyor.

Rochester Üniversitesi'nden Dragony Fu, Covid-19 için mRNA aşısı 1.0'a tanıklık ediyorsak, 2.0'ın da Sars gibi patojenler ile HIV gibi diğer yabancı istilacılara da uygulanabileceğini, Covid'den önce de şirketlerin HIV'e karşı mRNA aşıları geliştirdiklerini belirtiyor; patojenler kampında Zika, herpes ve sıtma parazitlerini de sayıyor.

Fu'ya göre, "Diğer kategori ise otoimmün hastalıklar. Bu ilgi çekici çünkü aşının çok katı tanımının ötesine geçiyor." Fu geleceğin, örneğin iltihaplanmayı azaltmak için mRNA "tedavileri" içerebileceğini söylüyor. "Teorik olarak, bu pek çok olasılığın önünü açıyor" diyor.

Ohio Eyalet Üniversitesi'nden Yizhou Dong, mRNA'yı barındırmak ve vücudumuz tarafından hemen yok edilmeden hücrelere güvenli bir şekilde iletmek için gereken küçük yağ topları veya lipitler konusunda uzman. Lipidler "isimsiz kahraman" olarak tanımlanıyor; lipid iletimi 2018'de mükemmelleştirilip onaylanmasaydı, 2020'de Covid-19 mRNA aşıları olmayacaktı. Dong, Covid-19'dan önce, bu yeni lipid iletim tekniğini mRNA ile birleştirmenin genetik bozukluklar, kanser immünoterapisi, bulaşıcı hastalıklar ve bakteriyel enfeksiyonlar da dahil olmak üzere daha geniş uygulamalarını inceleyen birçok araştırma olduğunu söylüyor. "Antijene sahip olduğunuz ve proteini sekanslayabildiğiniz sürece, teorik olarak işe yaraması gerekir".

Lipid iletimi ve mRNA teknolojisindeki atılım sayesinde, geliştirilmekte olan aşılar ve tedaviler arasında kistik fibroz ve multipl skleroz için mRNA terapileri; HIV için mRNA aşısı; kalp hastalığı için terapiler; ve ağır akciğer hastalıkları ve astım için mRNA terapileri bulunuyor.

Tropikal hastalıklar için de çözümler araştırılıyor. Moderna, Zika ve Chikungunya için klinik mRNA aşı denemeleri yapıyor. Her iki hastalık da dünyanın en yoksul nüfuslarını etkilediği ve yeterli araştırma ve finansman alamadığı için "ihmal edilmiş" hastalıklar. MRNA aşılarının hızı ve maliyeti bu paradigmayı değiştirebilir ve ihmal edilen tropikal hastalıkların sonunu getirebilir.

Ancak belki de raflarda yerini alacak bir sonraki mRNA aşısı daha yaygın bir hastalık olan gribe yönelik olabilir. İnfluenza virüsleri dünya çapında her yıl tahminen 290 bin ila 650 bin ölümden sorumlu. Whitehead, "Yakın gelecekte gribe karşı mRNA aşılarını görmemiz çok muhtemel" diyor. Bazı uzmanlar bazı ülkelerde Covid-19'dan daha fazla ölüme yol açabilecek bir grip salgını olabileceği uyarısında bulunmuştu.

Kanser aşı ve tedavi denemeleri

Birçok ilaç şirketi de kanser için mRNA aşıları ve tedavileri peşinde ve bir dizi klinik deneme devam ediyor. Blakney şöyle açıklıyor: "Kanser hücreleri genellikle vücudunuzdaki diğer hücrelerin sahip olmadığı belirli yüzey belirteçlerine (marker) sahip. Bağışıklık sisteminizi bu hücreleri tanıması ve öldürmesi için eğitebilirsiniz, tıpkı virüsü tanıması ve öldürmesi için eğitebileceğiniz gibi; tümör hücrelerinizin yüzeyinde hangi proteinlerin olduğunu bulursunuz ve bunu aşı olarak kullanırsınız."

Blakney'e göre hastaya özgü, bireyselleştirilmiş tıp fikri yıllardır heyecan veren bir beklenti; bu, mRNA'nın ardına kadar açacağı bir başka kapı olabilir. Teorik olarak, "tümörünüzü çıkarıyorlar, sekanslıyorlar, yüzeyinde ne olduğunu görüyorlar ve sonra size özel bir aşı yapıyorlar".

mRNA 2.0 ile kanser, HIV ve tropikal hastalıklar için tedaviler gelecekse, 3.0 ile daha da ileride neler olabilir? Modern tıp için büyük bir endişe alanı antibiyotik direnci. Blakney, "Potansiyel olarak C. difficile gibi bakteriyel bir antijene veya tedavisi gerçekten zor olan bazı bakterilere karşı aşı yapmayı düşünebilirsiniz" diyor. Henüz herhangi bir deneme yapılmadı, ancak Frontiers gibi bilimsel dergiler bu fikri araştırdı.

Daha genel ticari sağlık ve esenlik uygulamaları için de potansiyel var. Örneğin Fu, kendisi de dahil olmak üzere yüz milyonlarca Asya kökenli insanı ve aslında küresel nüfusun tahmini %68'ini etkileyen laktoz alerjisinin bir gün hedef alınabileceğini öne sürüyor: "Laktozu parçalamamı sağlayan protein bende eksik. Gelecekte, laktozu parçalayan proteini üretecek mesajı, mRNA'yı iletmenin bir yolunu geliştirebilirsiniz... Hayatı tehdit eden bir şey değil ama bunun milyar dolarlık bir endüstri olacağını hayal edebiliyorum."

Ohio State Üniversitesi'nde Dong, kolesterole karşı başarılı bir fare denemesi bile yürüttü. PCSK9 proteini yüksek olan kişilerde kolesterol yüksek olma ve erken kalp hastalığı gelişme eğilimi var. "Bir tedaviden sonra [farelerde] PCSK9 protein seviyesini %95'in üzerinde azaltabildiğimizi fark ettik. Bu kesinlikle çok önemli bir araştırma." Dong'a göre en az bir biyoteknoloji şirketi PCSK9'u inhibe etmek için mRNA kullanarak bir klinik deneme planlıyor.

Tüm bunlar şu soruyu gündeme getiriyor: mRNA tedavileri bize neredeyse insanüstü bir bağışıklık kazandırabilir mi? Halihazırda Covid-19 mRNA aşıları bazı insanların yüksek seviyelerde antikor üretmesine yol açarak Covid-19'un birkaç varyantını aynı anda etkisiz hale getirebiliyor.

Aynı zamanda çeşitli mRNA aşılarını bir araya getirerek, kanser ve virüsleri aynı anda önleyebilecek tek bir güçlendirici aşı oluşturma potansiyelinden de söz ediliyor.

* Bu makalenin İngilizce orijinali ilk olarak Kasım 2021'de yayımlandı. mRNA teknolojisini geliştiren bilim insanları Katalin Kariko ve Drew Weissmanon'un 2 Ekim'de Nobel Tıp Ödülü almasıyla ilgili son gelişmeyi de içerecek şekilde güncellendi.

Kaynak: Tim Simedley - BBC Future

NASA , 30 Ağustos 2023'te hortumun yalnızca alt kısmının Mars'ın Jezero Krateri'nin batı kenarı boyunca hareket ettiğinin görüldüğünü söyledi.

Fox News'in haberine göre; görüntüler Perseverance'ın Mars topraklarındaki 899. gününde çekildi.

Perseverance'ıın kameralarından biri tarafından dört saniye arayla çekilen 21 fotoğraf bir araya getirildi ve toz şeytanının hareketini göstermek için yaklaşık 20 kat hızlandırıldı.

NASA, Mars'taki toz şeytanlarının Dünya'daki kasırgalardan daha zayıf ve daha küçük olduğunu, ancak bunların gezegendeki tozun taşınması ve yeniden dağıtılmasının yollarından biri olduğunu söyledi.

Kıtanın, Klasik Yunan döneminde, coğrafi simetri nedeniyle, dünyanın diğer ucunda var olduğuna inanılıyordu.

Hollandalı kaşif Abel Tasman kıtayı bulmak için yola çıkmış ve 1642'de, bugün Yeni Zelanda dediğimiz ada ülkesini keşfetmişti. Ancak bulduğu yer, aradığına kıyasla çok küçüktü.

Zelandiya adındaki bu kıtanın varlığı, bundan 375 yıl sonra ispatlanabilecekti.

Yüzde 94'ü suyun altında olduğu için ilk bakışta görünmez olan kıtaya, Yeni Zelanda yerlileri Mahorilerin dilinde "Māui'nin tepeleri, vadileri ve düzlükleri" anlamına gelen Te Riu-a-Māui ismi verildi.

Māui, Hawaii, Paskalya Adası ve Yeni Zelanda arasındaki alana dağılmış olan adalarda yaşayan Polinezyalılar için mitolojik bir kahraman.

Yeni Zelanda Kraliyet Araştırma Enstitüsü'nden (GNS Science) bilim insanlarının yaptığı yeni araştırma Zelandiya'nın sınırlarını ilk kez detaylarıyla ortaya koyuyor.

Bilimsel yayın Tectonics dergisinde yayımlanan çalışma okyanusun dibinden çıkarılan kaya örnekleri kullanılarak yapıldı.

Araştırma kıtanın tam yüzey alanını ilk kez hesaplayarak beş milyon metrekare olduğunu buldu.

Peki neredeyse tamamen okyanusun altındaki Zelandiya nasıl bir kıta sayılabilir?

Bunun jeolojiyle açıklanan bir cevabı var.

Sekizinci kıtanın kökenleri yaklaşık 200 milyon yıl önce parçalara ayrılmaya başlayan ve bugün bildiğimiz kıtaları oluşturan antik süper kıta Gondvana'ya kadar gidiyor.

Zelandiya'nın bundan 80 milyon yıl önce ayrıldığı tahmin ediliyor, ancak komşuları Antarktika ve Avustralya'dan (Okyanusya) farklı olarak sınırlarının büyük bölümü sular altında kaldı.

Kıtanın suyun üstünde kalan bölümleri Yeni Zelanda adaları, Fransa'ya bağlı Yeni Kaledonya, Lord Howe Adası ve doğusundaki volkanik Ball's Pyramid adasıydı.

Suyun altında olması Zelandiya'nın yeterince araştırılamamasına ve şeklinden sınırlarına farklı konularda tutarsız görüşlerin ortaya atılmasına sebep olmuştu.

Bugüne kadar Zelandiya'nın sadece güneyi haritalanmıştı.

Nick Mortimer öncülüğündeki yeni çalışma kıtanın kalan üçte ikilik bölümünün de haritalanmasını sağladı.

Araştırmanın yazarları, "Bu çalışma, 5 milyon metrekarelik Zelandiya kıtasının tamamının jeolojik haritalanmasına yönelik kara ve denizde yapılan araştırmaları tamamlıyor." ifadelerini kullanıyor.

Araştırma için jeologlardan ve sismologlardan oluşan bir ekip, ada kıyılarından bulunan örneklerin yanı sıra okyanus tabanı delinerek çıkarılan kaya örnekleri ve çökeltiler üzerinde çalıştı.

Bilim insanları bazaltları ve büyüklüklerine göre farklı kumtaşlarını tarihlendirip analiz ettiler. Kumtaşlarının 95 milyon önceki jeolojik dönem olan Geç Kretase'ye ait olduğunu keşfettiler.

Bu taşlar 130 ila 110 milyon yıl önceki Erken Kretase döneminden granit büyük çakılları ve volkanik küçük çakılları muhteva ediyordu.

Bazaltlar 40 milyon yıl önceki Eosen dönemine aitti.

Kayaların tarihlendirilmesi ve manyetik anomalilerin yorumlanması bilim insanlarının Kuzey Zelandiya'daki ana jeolojik noktaları haritalandırabilmesini sağladı.

Avrupa'daki ilk gözlem olarak kayıtlara geçen Abel Tasman'ın 1642'deki keşfinden bu yana, kıtayı arayanlar suları üzerinde yolculuk yaparken aslında Zelandiya'nın üzerinden geçtiklerinden bihaberdiler.

Zelandiya'nın varlığına ilişkin ilk gerçek ipuçları İskoç Doğa Bilimci Sir James Hector tarafından toplandı.

James Hector, Yeni Zelanda'nın güneydoğu kıyısındaki adaları araştırmak üzere bir yolculuğa katılmış ve adaların jeolojisini incelemişti.

Hector, incelemeleri sonucu Yeni Zelanda'nın "güneye ve doğuya doğru uzanan büyük bir kıta alanının tepesini oluşturan ve şu anda sular altında olan bir sıradağın kalıntısı…" olduğunu bulmuştu.

1995'te Amerikalı jeofizikçi Bruce Luyendyk bölgeyi bir kıta olarak tasvir etmiş ve buraya Zelandiya adını vermeyi önermişti.

Yer kabuğu temel olarak ikiye ayrılıyor. Kıtasal kabuk genellikle 40 km derinlikte ve kalınlığı ortalama 10 km civarında olan okyanusal kabuktan belirgin biçimde kalın.

Zelandiya tüm kıtalar gibi sürüklenirken o kadar fazla gerildi ki kabuğu bugün sadece 20 km kalındığına indi.

Nihayetinde bu incecik kıta suya battı. Normal okyanusal kabuğun seviyesine inmese de suyun altında kayboldu.

Bilim insanları kabuğunun kalınlığına ve kayalarının türüne bakarak Zelandiya'nın kıta olduğunu söylüyor.

Bunun bilimsel ilginin ötesinde sonuçları olabilir.

Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi, ülkelerin yasal sınırlarını, kıyı şeritlerinden 370 km ötedeki Münhasır Ekonomik Bölgelerinin ilerisine taşımak için mineral ve petrol yataklarıyla birlikte "genişletilmiş kıta sahanlığı" talebinde bulunabileceklerini söylüyor.

Yeni Zelanda daha büyük bir kıtanın parçası olduğunu ispat edebilirse sınırlarını altı katına çıkarabilir. Bu da deniz araştırmaları için daha fazla fona erişebileceği anlamına geliyor.

Dağ büyüklüğündeki asteroit Bennu'dan aldığı bir avuç tozu getirecek kapsülün, en derin sorulara yanıt vermesi bekleniyor: Nereden geliyoruz?

Misyonun baş araştırmacısı Profesör Dante Lauretta, "Asteroit Bennu'dan 250 gramlık numuneyi Dünya'ya getirdiğimizde, gezegenimizden önce var olan malzemeye, hatta belki de Güneş Sistemimizden önce var olan bazı taneciklere bakıyor olacağız" diyor.

"Başlangıcımızla ilgili ipuçlarını bir araya getirmeye çalışıyoruz. Dünya nasıl oluştu ve neden yaşanabilir bir dünya haline geldi? Okyanuslar suyunu nereden aldı; atmosferimizdeki hava nereden geldi; ve en önemlisi, Dünya'daki tüm yaşamı oluşturan organik moleküllerin kaynağı nedir?"

Bilim insanlarının genel kanısı, önemli bileşenlerin birçoğunun aslında gezegenimize erken dönemlerinde çarpan asteroit yağmuru ile taşındığı yönünde.

Osiris-Rex uzay aracının yörüngesiyle ilgili son ayarlamalar yapıldı. Sadece kapsülü bu hafta sonu Dünya'ya düşmesi için serbest bırakıp bırakmama kararı verilecek.

Rock yıldızı astrofizikçinin rolü

Bennu 500 metre genişliğinde bir asteroit. Buradan parçalar getirme arayışı 2016'da NASA'nın Osiris-Rex sondasını fırlatmasıyla başladı. Cisme ulaşmak iki yıl sürdü. Görev ekibinin asteroit yüzeyinden "toprak" örneği almak için güvenli bir yer belirleyebilmesi için de iki yıl daha haritalama yapılması gerekti.

Bu konuda kilit isim efsane İngiliz rock grubu Queen'in gitaristi Dr. Brian May oldu. May, astrofizikçi ve stereo görüntüleme konusunda uzman.

May ve ekip arkadaşı Claudia Manzoni Bennu'daki olası alanların yerlerini belirlediler.

Brian May BBC'ye verdiği demeçte şunları söyledi:

"Her zaman bilimin yanı sıra sanat da gerekir. Uzay gemisinin düşme ihtimalinin olup olmadığını ya da nihai olarak seçilen Nightingale adlı bölgenin hemen kenarında bulunan 'kıyamet kayasına' çarpıp çarpmayacağını bilmek için araziyi hissetmeniz gerekir. Böyle bir şey olsaydı felaket olurdu."

Kapsül güvenli bir şekilde yere indiğinde, örnekleri analiz etmek için Teksas'taki Johnson Uzay Merkezi'ne götürülecek.

Londra Doğa Tarihi Müzesi'nden Dr. Ashley King ilk analizi yapan ekipte olacak.

"Bir asteroitten örnek getirmek çok sık yaptığımız bir şey değil. Bu yüzden ilk ölçümleri gerçekten iyi yapmak önemli. Bu inanılmaz derecede heyecan verici" diyor.

Su eşleşmesine bakılacak

NASA, Bennu'yu Güneş Sistemi'ndeki en tehlikeli kaya olarak görüyor. Uzayda izlediği yol nedeniyle, bilinen asteroidler arasında Dünya'ya çarpma olasılığı en yüksek olanı.

Ancak çarpma ihtimali çok düşük; yazı tura atıp arka arkaya 11 kez aynı yüzün denk gelmesi ihtimali kadar. Ve herhangi bir çarpışmanın önümüzdeki yüzyılın sonlarına kadar gerçekleşme ihtimali görülmüyor.

Bennu muhtemelen minerallerine bağlı çok miktarda su içeriyor (ağırlık olarak %10 kadar). Bilim insanları bu sudaki farklı hidrojen atomu türlerinin oranının Dünya okyanuslarındakine benzer olup olmadığına bakacaklar.

Bazı uzmanlar Dünya'nın ilk dönemlerinde çok sıcak olduğu için suyunun çoğunu kaybettiğine, daha sonraki göktaşı yağmurlarının okyanusların hacminin genişlemesinde önemli rol oynadığına inanıyor. Bennu ile su eşleşmesi bulunursa (2 Hidrojen ve 1 Oksijen atomu - H₂O) bu fikir desteklenmiş olacak.

Karbon

Bennu muhtemelen ağırlıkça yaklaşık % 5-10 oranında karbon da içeriyor. Asıl ilgi de burada yatıyor. Gezegenimizdeki yaşam organik kimyaya dayanıyor. Dünya'nın ilk dönemlerinde yaşamı başlatmak için suyun yanı sıra karmaşık moleküllerin de uzaydan gelmesi mi gerekmişti?

Londra Doğa Tarihi Müzesi'nden Profesör Sara Russell, "Örnek üzerinde yapılacak ilk analizlerden biri, içerdiği tüm karbon bazlı moleküllerin listesi olacak" diyor.

"Meteoritlere bakarak asteroitlerin çok sayıda farklı organik molekül içerdiğini biliyoruz. Ancak meteoritler genellikle çok kirlidir ve bu nedenle bu numune dönüşü bize Bennu'nun bozulmamış organik bileşenlerinin ne olduğunu gerçekten bulma şansı veriyor."

Profesör Lauretta da şunu ekliyor: "Aslında bu kirlenme sorunu nedeniyle meteoritlerde proteinlerde kullanılan amino asitleri hiç aramamıştık. Bu nedenle, dışsal dağıtım hipotezi olarak adlandırdığımız, bu asteroitlerin proteinlerin kaynağı olduğu fikrine ilişkin anlayışımızı gerçekten ilerleteceğimizi düşünüyoruz.

Galler’deki Bangor Üniversitesi’nden bilim insanları, üste yaşamı mümkün kılmak için haşhaş tohumu kadar küçük nükleer hücreler geliştirdi.

Projede yer alan Prof. Simon Middlebrugh, bunun zorlu fakat eğlenceli bir süreç olduğunu söyledi.

Üniversitenin Rolls Royce, İngiltere Uzay Ajansı ve ABD’deki Los Alamos Ulusal Laboratuvarı ortaklığında geliştirdiği teknoloji, bütün nükleer enerji santralinin bir araba boyutunda olmasını sağlıyor.

Prof Simon Middleburgh (sağda)

Mars’a yolculukta da bir durak olarak kullanılabilecek Ay, modern teknolojiler için gerekli pek çok kaynağa sahip.

Bu kaynakların yerinde kullanımı, oradan diğer gezegenlere gitmeyi daha kolay kılabilir.

Prof. Middleburgh, önümüzdeki aylarda nükleer yakıtı her yönden testlere tabi tutacaklarını söyledi.

Ay’da atmosfer olmadığı için hava sıcaklığı -248 dereceye kadar düşüyor.

Üniversitenin geliştirdiği ve Trisofuel adlı nükleer yakıt, Rolls Royce’un üreteceği mikro nükleer santralde kullanılacak.

Prof. Middleburgh, bu santralin bir rokete yüklenerek Ay’a götürülmesinin mümkün olduğunu söyledi.

Santralin uzay yolcuğundaki basınç, sarsıntı ve ivme etkilerinden nasıl etkileneceği, önümüzdeki süreçte yapılan testlerle anlaşılacak. Fakat Prof. Middleburgh, tasarımlarından umutlu:

“Bunlar uzay yolculuğunun ardından Ay’a indikten sonra güvenle çalışabilecek yapılar.”

Hindistan’ın uzay aracı geçen ay Ay’a inmişti

Hindistan’ın uzay aracı geçen ay Ay’ın güney kutbuna iniş yapan ilk araç olmuştu.

Bu bölgede su buzu arayacak Hindistan, bunu başarabilirse Ay yolculuklarının geleceği değişebilir.

Prof. Middleburgh, geliştirdikleri teknolojinin elektriği kesilen afet bölgelerinde de kullanılabileceğini söyledi.

Dr. Phylis Makurunje uzay roketleri için nükleer enerji kaynağı geliştiren bir ekibi yönetiyor

Bangor Üniversitesi’nden başka bir ekip ise uzay roketleri için nükleer itki kaynakları geliştiriyor.

Ekibin başındaki Dr. Phylis Makurunje, yeni sistemlerinin çok güçlü bir itki sağladığını ve mevcut teknolojilerle 9 aydan uzun olan Mars yolculuğunun böylece 6 aya ineceğini açıkladı.

2030’larda Ay üsleri

Jeopolitik üzerine çalışan gazeteci ve yazar Tim Marshall’a göre yakıt konusundaki gelişmeler, Ay’ın güney kutbuna gidiş yarışını etkiledi.

Mars’ta bir gün böyle üsler kurulabilir

Marshall, 2030’larda Ay’da bir Çin üssü bir de ABD liderliğinde bir üs olmasını bekliyor:

“Bundan emin sayılırım çünkü büyük güçler bu yarışın dışında kalmayı göze alamaz.

“Çinliler ilk tuğlayı 2028’de koyarak bunu yapan ilk ülke olmayı hedefliyorlar. 2030’ların başında muhtemelen Çin’inki de ABD liderliğinde yapılan da tamamlanmış olacaktır.

“21. yüzyıl teknolojileri için gerekli olan Titanyum, lityum, silikon, demir ve başka minerallerin de Ay’da bulunduğunu tahmin ediliyor.

“Tam miktarları bilinmese de şirketler bunları ekonomik olarak işlenebilir görüyor.

“Fakat uzayın ticarileşmesi, işleri daha karışık hale getirebilir.

“Uzayın kullanımına ait Uzay Anlaşması 1967’de yazıldı.

“Hâlâ bir taslağa benziyor ve üzerinden 50 yıl geçtikten sonra çağ dışı kaldı.

“O zamanlar modern teknoloji yoktu ve uzay yarışı günümüzdeki gibi şirketler arasında değil devletler arasında yapılıyordu.

“Birleşmiş Milletler’de kabul edilecek yeni kurallar olmazsa, herkes uzayda istediğini yapabilir ve bu da tehlikeli durumlara yol açabilir.”

Üniversitenin Rolls Royce, İngiltere Uzay Ajansı ve ABD’deki Los Alamos Ulusal Laboratuvarı ortaklığında geliştirdiği teknoloji, bütün nükleer enerji santralinin bir araba boyutunda olmasını sağlıyor.

Prof Simon Middleburgh (sağda)

Mars’a yolculukta da bir durak olarak kullanılabilecek Ay, modern teknolojiler için gerekli pek çok kaynağa sahip.

Bu kaynakların yerinde kullanımı, oradan diğer gezegenlere gitmeyi daha kolay kılabilir.

Prof. Middleburgh, önümüzdeki aylarda nükleer yakıtı her yönden testlere tabi tutacaklarını söyledi.

Ay’da atmosfer olmadığı için hava sıcaklığı -248 dereceye kadar düşüyor.

Üniversitenin geliştirdiği ve Trisofuel adlı nükleer yakıt, Rolls Royce’un üreteceği mikro nükleer santralde kullanılacak.

Prof. Middleburgh, bu santralin bir rokete yüklenerek Ay’a götürülmesinin mümkün olduğunu söyledi.

Santralin uzay yolcuğundaki basınç, sarsıntı ve ivme etkilerinden nasıl etkileneceği, önümüzdeki süreçte yapılan testlerle anlaşılacak. Fakat Prof. Middleburgh, tasarımlarından umutlu:

“Bunlar uzay yolculuğunun ardından Ay’a indikten sonra güvenle çalışabilecek yapılar.”

Hindistan’ın uzay aracı geçen ay Ay’a inmişti

Hindistan’ın uzay aracı geçen ay Ay’ın güney kutbuna iniş yapan ilk araç olmuştu.

Bu bölgede su buzu arayacak Hindistan, bunu başarabilirse Ay yolculuklarının geleceği değişebilir.

Prof. Middleburgh, geliştirdikleri teknolojinin elektriği kesilen afet bölgelerinde de kullanılabileceğini söyledi.

Dr. Phylis Makurunje uzay roketleri için nükleer enerji kaynağı geliştiren bir ekibi yönetiyor

Bangor Üniversitesi’nden başka bir ekip ise uzay roketleri için nükleer itki kaynakları geliştiriyor.

Ekibin başındaki Dr. Phylis Makurunje, yeni sistemlerinin çok güçlü bir itki sağladığını ve mevcut teknolojilerle 9 aydan uzun olan Mars yolculuğunun böylece 6 aya ineceğini açıkladı.

2030’larda Ay üsleri

Jeopolitik üzerine çalışan gazeteci ve yazar Tim Marshall’a göre yakıt konusundaki gelişmeler, Ay’ın güney kutbuna gidiş yarışını etkiledi.

Mars’ta bir gün böyle üsler kurulabilir

Marshall, 2030’larda Ay’da bir Çin üssü bir de ABD liderliğinde bir üs olmasını bekliyor:

“Bundan emin sayılırım çünkü büyük güçler bu yarışın dışında kalmayı göze alamaz.

“Çinliler ilk tuğlayı 2028’de koyarak bunu yapan ilk ülke olmayı hedefliyorlar. 2030’ların başında muhtemelen Çin’inki de ABD liderliğinde yapılan da tamamlanmış olacaktır.

“21. yüzyıl teknolojileri için gerekli olan Titanyum, lityum, silikon, demir ve başka minerallerin de Ay’da bulunduğunu tahmin ediliyor.

“Tam miktarları bilinmese de şirketler bunları ekonomik olarak işlenebilir görüyor.

“Fakat uzayın ticarileşmesi, işleri daha karışık hale getirebilir.

“Uzayın kullanımına ait Uzay Anlaşması 1967’de yazıldı.

“Hâlâ bir taslağa benziyor ve üzerinden 50 yıl geçtikten sonra çağ dışı kaldı.

“O zamanlar modern teknoloji yoktu ve uzay yarışı günümüzdeki gibi şirketler arasında değil devletler arasında yapılıyordu.

“Birleşmiş Milletler’de kabul edilecek yeni kurallar olmazsa, herkes uzayda istediğini yapabilir ve bu da tehlikeli durumlara yol açabilir.”

Peter Gillibrand ve Rob Thomas | BBC News

Laboratuvar sözcüsü, deney sonuçlarının hâlâ incelendiğini de ekledi.

5 Aralık’ta yapılan deneyde bilim insanları bir yakıtın üstüne lazer tutarak iki hafif atomu daha yoğun bir atom olarak birleştirmeyi başarmıştı.

ABD Enerji Bakanlığı, lazerin 2.05 megajul harcamasına karşın füzyon sonucu 3.15 megajul enerji elde edildiğini söylemişti.

Atomların birleşmesiyle oluşan füzyon reaksiyonu, Güneş’in de enerji üretmesini sağlayan bir süreç.

Bilim insanları 70 yıldır bu süreci yeryüzünde tekrar ederek temiz nükleer enerji üretmeyi hedefliyordu.

Mevcut nükleer santrallerde, atomun bölünmesiyle oluşan fisyon reaksiyonuyla enerji üretiyor fakat bu, binyıllarca depolanması gereken nükleer atıklara yol açıyor.

Hidrojenin ağır formları olan deteryum ve trityumdan oluşan 1 kilogramlık füzyon yakıtından elde edilebilen enerji, 10 milyon kilogramlık fosil yakıttan elde edilene denk.

Füzyon deneyi başarılı sonuçlansa da, bunun dünya genelinde üretime geçmesi için aşılması gereken bazı engeller var. Pahalı kurulum masrafları ve daha büyük ölçeklerde enerji üretim ihtiyacı bunlardan ikisi.

Gelecekte bu teknolojinin yaygınlaşması, fosil yakıtlara duyulan ihtiyacın azalmasını sağlayarak küresel ısınmayla mücadeleye de katkı sunabilir.

Fakat bilim insanları bunun yakın zamanda gerçekleşmeyeceğini vurgulayarak mevcut imkanlarla karbon salımını azaltmaktan vazgeçilmemesi gerektiğini belirtiyor.

Videokonferans yöntemiyle yapılan toplantıda, Twitter üzerinden yürütülen dezenformasyonların yanı sıra gerçek dışı ihbarlar, sahte yardım kampanyaları ile sahte hesap ve yalan paylaşımlara karşı atılabilecek adımlar ele alındı.

Kısıtlama sona erdi

Toplantıda, toplumu panik ve kaosa sevk edebilecek dezenformasyonlara karşı Twitter'ın sorumluluklarına işaret edildi.

Toplantıda ayrıca Türkiye tarafından Twitter yönetimine, sosyal medyadaki dezenformasyonların önlenmesi için aktif işbirliği başta olmak üzere İnternet Ortamında İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun kapsamındaki yükümlülükleri hatırlatıldı.

Saat 16:30'da başlayan erişim kısıtlaması gece saat 01:00'de sona erdirildi.

"Daha fazlasını anlamak için çalışıyoruz"

Twitter'ın sahibi Elon Musk ise bir kullanıcının Türkiye'deki erişim kısıtlamasıyla ilgili sorusuna "Daha fazlasını anlamak için çalışıyoruz" yanıtını verdi.

Musk ikinci açıklamasında ise "Twitter, Türk hükümeti tarafından kısa süre içinde erişimin yeniden sağlanacağı konusunda bilgilendirildi" dedi.

Deprem görüntüleri ve çığlıklarının sosyal medyada yoğun bir şekilde dile getirilmesi üzerine internet kullanımı 'bant daraltma' ile yavaşlatıldı.

Asteroit böylece Dünya'ya, genelde 36 bin kilometre mesafede seyreden uydulardan çok daha fazla yaklaştı.

Asteroidi geçen hafta sonu Kırım'dan amatör gökbilimci Gennadiy Borisov tespit etmişti.

Asteroidi geçen hafta sonu Kırım'dan amatör gökbilimci Gennadiy Borisov tespit etmişti.

Yapılan gözlemlerle 2023 BU asteroidinin büyüklüğü ve yörüngesi hakkında daha fazla bilgi edinildi.

Asteroid Dünya'ya 36.000 km mesafede seyreden uydulardan çok daha fazla yaklaşmış olacak ama bir uyduya çarpma ihtimali oldukça küçük.

Astreroid Cuma günü TSİ 03.27'de Dünya'ya en yakın noktadan geçecek.

3,5 metreye 8,5 metre boyutlarında olduğu hesaplanan asteroid Dünya'ya çarpacak bir yörüngeden geçse bile atmosferde büyük bir yangın topu halinde parçalanacaktı.

2013'te Rusya'nın güneyinde Dünya'nın atmosferine çarpan Chelyabinsk asteroidinin çapı 20 metreye yakındı ve çarpmanın etkisiyle camları kıracak şiddette şok dalgaları yaratmıştı.

Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi'nden (NASA) araştırmacılara göre, 2023 BU'nun Dünya'ya bu kadar yaklaşması Güneş etrafındaki yörüngesinin kaymasına neden olacak.

Dünya'ya yaklaşmadan önce hemen hemen yuvarlak olan ve normalde 359 günde tamamladığı yörüngesinin, Dünya'nın yerçekimi kuvveti nedeniyle oval bir hal alacağı ve 425 günde tamamlayacağı belirtiliyor.

Dünya'ya yakın geçme ve zarar verme ihtimali olan büyük asteroidlerin çoğu tespit edilmiş durumda.

Dinozorların yok olmasına neden olan asteroidin çapının 12 km civarında olduğu sanılıyor.

Ancak çapı 150 m kadar olan asteroidlerin ancak yüzde 40 kadarının ne kadar risk oluşturduğu belirlenmiş durumda.

Bunların çarpması halinde bir şehir büyüklüğündeki alanlara zarar vermesi söz konusu olabilir.

İngiltere'deki Warwick Üniversitesi'nden Profesör Don Pollacco, Dünya yörüngesinden geçen ve henüz keşfedilmemiş asteroidler olduğunu ve 2023 BU'nun da yakın zaman önce keşfedildiğini, ama bu keşiften önce belki de binlerce kez bu yörüngeden geçmiş olduğunu belirtiyor.

"2023 BU'nun bileşimine bağlı olarak, bu asteroidin Dünya yüzeyine ulaşması mümkün değil; dolunaydan daha parlak şekilde bir ateş topu gibi atmosferde yanacaktır."

"Ancak atmosfere girebilecek ve büyük hasara yol açabilecek henüz keşfedilmemiş pek çok asteroid olabilir."

Amerika ve İngiltere’nin yanı sıra Türkiye’de Van’da da bir siber güvenlik şirketlerinin bulunduğunu belirten Uçar, şu bilgileri aktardı:
“Şirketimizin merkezi Londra’da fakat Van Teknopark’ta bir AR-GE merkezimiz var. Van’da yaşayan genç bir mühendis kadrosuyla buradan dünyanın her yanına ulaşabiliyoruz. Şirketimiz bir siber güvenlik şirketi, Londra merkezde 1200 civarında Amerikalı müşterisi var. e-posta üzerinden gelen riskleri engelleyen bir çözüm. Türkiye ve Fransa’dan müşterilerimiz var. Yaptığımız çalışmalar siber saldırıları önceden tanıyan, engelleyen çalışmalar. Eğer bir risk oluşursa ortadan kaldıran çözümlere sahibiz. Bu alana ilgi duyan gençleri bekliyoruz.”

Uçar, daha sonra basın mensuplarının sorularını cevaplandırdı ve web 3.0, metaverse, pandemi sonrası değişim, dünyada siber güvenlik ve farkındalık başlıklı bir söyleşi gerçekleştirdi. 

Haber: Adil Harmancı - prestij

AÇILIŞ KONUŞMALARI
Zirvede sunumlara geçmeden önce açılış konuşmaları yapıldı.
İlk konuşmayı yapan Türkiye Bilişim Derneği Van Şubesi Başkanı Kemal Aydın, katılımcılara teşekkür etti ve zirveyle ilgili bilgiler aktardı.  
Türkiye Bilişim Derneği Genel Başkanı Rahmi Aktepe de, yaptığı konuşmada, çağımız teknolojik gelişmelerinde gençlerin yerine ve sorumluluklarına dikkat çekti.
Herkesten önce gençlere seslenmek istediğini belirten Aktepe, şunları söyledi:
“Görüyorum ki Van’da gençler ağırlıklı. Ben ağırlıklı olarak gençlere hitap etmek istiyorum. Tabi gençlere hitap etmek o kadar kolay değil. Artık gençler sorumludur. Eğer geleceği düşünüyorsak bugün biz ne yapıyoruz diye sormalıyız. Biz bunun hesabını vermek üzere yola çıktık. Biz STK olarak bu niyetle geldik. 10 ilde örgütlüyüz. 10 ilde gençlere bu dijital dünyayı anlatıyoruz. İyi oyunu top neredeyse orada oynar, mükemmel bir oyuncu ise topun nerede olacağını hesaplayarak orada olur. Bu küresel dünyada ülkelerin kendilerini konumlandırma sorunları da böyledir.”

“DEĞİŞİMİ GÖRMEK GEREKİYOR”

Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı (DAKA) Genel Sekreteri Halil İbrahim Güray da teknolojinin dünyada yarattığı değişime dikkat çekerek, “Yapay zekanın makaleler yazdığı hepimizin malumu. Bu değişimi görebilmek adına geçtiğimiz 10 yıla bakmak dahi yeterlidir. Değişim ve dönüşümü görmek ve gelecekle ilgili öngörüde bulunmaya ülke olarak ihtiyaç duyuluyor. Bunun için de beyin gücüne ve beşeri sermayeyi bu olana yatırmak gerekiyor. Bu zirveyi ülkemiz ve bölgemiz adına çok kıymetli buluyorum.” diye konuştu. 

“İNOVATİF DÜŞÜNCE BİR GEREKLİLİK” 

Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nden Prof. Dr. Sedat Yayla ise, inovatif düşüncenin günümüzdeki etkisine vurgu yaptı.
İnsan hayatını yeni teknolojik gelişmelerin belirlediğini ifade eden Prof. Dr. Yayla, şunları kaydetti:
“Günümüzde değişen teknoloji ile birlikte bilgiye ulaşmak artık çok kolay hale gelmiştir. İş hayatımızda karşılaştığımız sorunları aşmak için inovatif düşünce artık bir gereklilik oldu. İnsan hayatını her alanda kolaylaştıran, doğaya ve dünyanın ekolojik dengesine teknoloji temelli yeniliklerin bir ürünüdür. Güneş panalleri, telefonlar, sağlık alanındaki uygulamalar ve cihazlar birçok yenilik bu bilimsel düşüncenin ürünüdür.”

“ZİRVENİN VAN’DA OLMASI GURUR VERİCİ”

Van Vali Vekili Yavuz Arslan da şunları söyledi:
“Son 15 yıldır insan hayatına teknolojik gelişmeler çok açık bir şekilde etkide bulunuyor. İnsanların hem fiziksel hem zihinsel açıdan ilerleyen yıllara hazırlıklı olması gerekiyor. Bu zirvenin ilimizde tertiplenmesi ilimiz için gurur kaynağıdır. Buna olanak sağlayan Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi’ne teşekkürlerimi arz ediyorum. Önümüzdeki ay dünyanın farklı ülkelerinden onlarca inovatif projenin yarışacağı bir girişim zirvesine de yine Van ev sahipliği yapıyor. İlimizin, bölgemizin terörle değil de bilimle, huzurla, yatırımla konuşulması önemlidir. Bu programların başka programlara da kapı açacağını ümit ediyorum. Katkı sunan tüm paydaşlara teşekkür ediyorum.” 

“DİJİTAL TEKNOLOJİYİ DAHA FAZLA KULLANACAĞIZ”

Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi Başkanı Dr. Ali Taha Koç, zirve ile ilgili yaptığı değerlendirmede Van ve Hakkari’nin teknoloji konusundaki ilgisine dikkat çekti.
Bu iki ilde insanların teknoloji konusuna çok duyarlı olduğunu ifade eden Koç, şunları söyledi:
“Van ve Hakkari’yi özellikle çok seviyorum. Biz Van’da ve Hakkari’de bu heyecanı gördüğümüz zaman biz de heyecanlanıyoruz. Siber güvenlikten yapay zekaya farklı konularda konuşuyoruz. Dijital dönüşüm artık günümüzde olmazsa olmaz. Pandemi dönemiyle ilgili hızlı bir dijitalleşmeye gittik. Teknolojiyi daha fazla kullanmaya başladık. Ama pandeminin etkisi geçse bile artık biz bu dijital teknolojilerin faydalarını anladık. Böylece bundan sonra daha fazla kullanmaya devam edeceğiz. Sanayi devriminde de bu tür gelişmeler vardı ancak günümüzde daha hızlı olmaya başladı. Artık yapay zekadan bahsediyoruz. Aradaki fark 30 yıla kadar düşüyor. Siz gençler olarak bu treni kaçırmamanız gerekiyor.”

4 OTURUM GERÇEKLEŞTİRİLDİ

Yapılan açılış konuşmaları ardından oturumlara geçildi.
İlk oturumda ‘Dijital dönüşüm ve ötesi: Metaverse’ başlığıyla yazılım konusunda sunumlar yapıldı. 
İkinci oturumda ‘Eğitimde teknoloji entegrasyonu’ konusunda tartışmalar yürütüldü.
Üçüncü oturumda ise eğitmen Dilek Şen Sertkaya tarafından ‘Siber Güvenlik Farkındalık Eğitimi’ ile ilgili bilgiler aktarıldı.
Dördüncü ve son oturumda eğitmen Furkan Sidal, ‘Bilgi güvenliği Farkındalık Eğitimi’ konusunda sunum yaptı.  
Zirve plaket sunumlarıyla son buldu.
Haber: Adil Harmancı - prestij

Yeni podcast özelliği, podcast yayını yapan yayıncılara gönderilen mail ile kesinlik kazandı. Söz konusu maile göre yayıncılar podcastlerinin RSS feedlerini bir kez Facebook ile bağladıktan sonra tüm yeni yayınlar otomatik olarak platforma yüklenecek. Böylece yayıncıların takipçileri, en güncel yayınları düzenli olarak Facebook üzerinden de takip edebilecek. Yayıncılar diledikleri zaman podcastlerini platformdan kaldırabilecek. Podcastlerin Facebook üzerinden paylaşılması da mümkün olacak.

Podcast özelliği ile birlikte gelen bir diğer yenilik ise yayınları takip eden kişilerin podcastten diledikleri bölümlerle 1 dakikadan kısa klipler oluşturabilmesi. Ancak bu özellik, yayıncıların aktif etmesi durumda kullanılabilir olacak.

Facebook podcast özelliğini ilk etapta seçilen bazı yayıncılara özel olarak kullanıma sunacak. Özellik, 22 Haziran'dan itibaren kullanılabilir durumda olacak. Kısa bir test sürecinden sonra özelliğin tüm kullanıcıların beğenisine sunulacağı düşünülüyor.

"Facebook olarak ifade özgürlüğünün temel bir insan hakkı olduğuna inanıyoruz ve bu değerleri korumak ve savunmak için küresel çapta çaba gösteriyoruz. Nitekim Türkiye'deki insanların yarısından fazlası arkadaşlarıyla ve aileleriyle iletişimde kalmak, fikirlerini ifade etmek ve işletmelerini büyütmek için Facebook'a güveniyor.

Türkiye’de kısa süre önce yeniden düzenlenen ve sosyal medya platformları için yeni yükümlülükler getiren 5651 sayılı Kanun hakkındaki gelişmeleri ilk günden bu yana yakından takip ediyoruz. Yasadan etkilenen diğer bazı şirketler gibi, yeni düzenlemeler doğrultusunda Türkiye'de temsilci olarak bir tüzel kişilik atama sürecini başlatmaya karar verdik. Bu kararı alırken, platformumuzun kullanıcıların ifade özgürlüğü haklarını kullanabilecekleri bir yer olmasının bizim için taşıdığı önemin tekrar altını çizmek isteriz.

Aldığımız karar, Facebook Topluluk Standartları’nı ya da devlet kurumları tarafından yapılan içerik kaldırma taleplerinin incelenme süreçlerini değiştirmiyor. Dolayısıyla, bu ilkelere uygun olmayacak bir şekilde hareket etmemiz için ısrar edilmesi halinde temsilcimizi geri çekeceğimizi belirtmek isteriz. Devletten gelecek talepleri, bu ilkelerimizin yanı sıra Küresel Ağ Girişimi (Global Network Initiative) üyeliğimizin getirdiği sorumluluklarımız doğrultusunda ve Birleşmiş Milletler’in İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri’ne uygun şekilde incelemeye ve değerlendirmeye devam edeceğiz. Ayrıca kısıtladığımız içeriklerin detaylarını mevcut şeffaflık süreçlerimize uygun bir şekilde paylaşmayı sürdüreceğiz.

Türkiye’de yaşayan insanların ifade özgürlüğünün ve diğer insan haklarının korunmasına dair bağlılığımızın değişmeyeceğini kamuoyunun bilgisine sunarız."

AKP Genel Başkan Yardımcısı Mahir Ünal da Facebook'un Türkiye'ye temsilci atama kararını paylaştı. Ünal, şu ifadeleri kullandı: "Facebook ve Instagram da hukuki ve mali muhataplık oluşturmak adına ülkemizde temsilcilik açacaklarını bildirdiler. Sosyal ağların ülkemize yönelik attıkları bu adımları mutlulukla karşılıyoruz."

Şirket bu sorunlarla mücadele için önlemler aldığını ileri sürse de, benzer sorunlar yaşanmaya devam ediyor. Son olarak, Safety Detectives'in araştırma ekibi, Vietnam'da bulunan 12 milyon Facebook kullanıcısının verilerinin sızdırıldığını ortaya çıkardı. Araştırmacılara göre veriler Elasticsearch sunucusunda bulundu ve geçen ocak ayında yine Vietnamlı kullanıcılara yönelik yapılan ihlalden kayıtları da içerisinde barındırıyor.

Çok sayıda kişisel veri ortaya çıktı

Tüm verilerin Facebook'tan olmadığı ve birden fazla kaynağın oyunun içinde olduğu düşünülüyor. Faillerin bu boyuttaki verileri nasıl ele geçirdiğine ilişkin ayrıntılar da henüz bilinmiyor. 3 GB'ın üzerindeki veriler çoğunlukla kişiyi tanımlamak için kullanılan bilgiler (PII). Bu veriler arasında şunlar yer alıyor:

• İsim, soy isim

• Doğum yeri

• Şu anda yaşadığı yer

• Eğitim bilgileri

• Doğum tarihi

• GPS koordinatları

• E-posta adresleri

• Facebook kullanıcı isimleri ve ID'leri

• Profil puanları

• Diğer Facebook kullanıcılarıyla olan aile ilişkileri

Tüm bunlar, saldırganların kurbanlara kişisel verileriyle şantaj yapabileceklerini, sosyal mühendislikle desteklenen karmaşık e-dolandırıcılık saldırıları düzenleyebileceklerini, kullanıcıları pazarlama ve kötü niyetli mesajlarla spam'leyebileceklerini gösteriyor. Daha da kötüsü, GPS verilerini kullanan saldırganlar kullanıcıların fiziksel güvenliğini tehlikeye atabilir.

Sızıntının bulunduğu sunucu Facebook tarafından kapatıldı. Bununla birlikte şirketin veri güvenliğine ilişkin açıkları soru işaretleri yaratmaya devam ediyor. Öte yandan kullanıcıların da Facebook gibi sosyal medya platformlarına verdikleri kişisel bilgileri sınırlandırması gerektiği düşünülüyor. Facebook, veri ihlallerine ilişkin bazı önlemler alsa da sorunlar sürmeye devam ediyor.

Kaynak: https://www.hackread.com

Amaç Facebook ve sahip olduğu fotoğraf paylaşım sitesi Instagram’daki içeriklerin doğruluğunun teyit edilmesini sağlamak.

ABD başkanlık seçimleri öncesi sayfalarındaki yalan haberlerin kaldırılması konusunda büyük baskı altında olan Facebook, yanlış bilgilerin daha hızlı tespiti için geçen Aralık ayında ABD’de bir deneme projesi başlatmıştı.

Haber ajansı Reuters bünyesinde oluşturulan yeni bir birim, Facebook’un hem İngilizce hem İspanyolca konuşan ABD’li üyeleri için, kullanıcıların yüklediği fotoğraf, video, haber ve diğer içerikleri doğrulamak için çalışacak.

Facebook, ABD’de doğruluk teyidi için AP (Associated Press) ve AFP (Agence France-Presse) gibi diğer haber ajansları ve beş kuruluşla daha çalışıyordu.

Facebook’un bu adımı ABD istihbarat kurumlarının, Rusya’nın sosyal medya platformlarını 2016 başkanlık seçimlerini etkilemek için kullandığı haberleri üzerine geldi. Moskova bu iddiaları reddediyordu.