Sosyolog Osman Turğut derledi: Van’da Sosyoekonomik Yapı ve Uyuşturucu Madde Kullanımı (I)

Bilindiği gibi Türkiye’ye giren uyuşturucu maddelerin büyük bir kısmı İran üzerinden Van’a ve Van’dan da Avrupa ülkelerine sevkiyatı yapılmak üzere İstanbul’a transfer edilmektedir. Uyuşturucu ticaretinin yoğun bir biçimde yapıldığı bu ilimizde neredeyse her gün narkotik suçlarla mücadele ekipleri tarafından operasyonlar düzenlenmekte ve çoğu zaman yasadışı yollarla ülkeye sokulan tonlarca madde ele geçirilmektedir. Özellikle Van’ın Başkale ve Gürpınar ile Hakkâri’nin Yüksekova ilçesi, İran’a sınır olmaları nedeniyle uyuşturucu madde geçişinin en yoğun yapıldığı yerlerdir. Türkiye, nasıl ki yasadışı uyuşturucu ticaretinde bir geçiş bölgesi ise, Van da İran’dan gelen uyuşturucunun İstanbul üzerinden Balkanlara ve oradan da diğer Avrupa ülkelerine sevkinin yapıldığı bir merkez konumundadır.

Kentin İran’a sadece 90 km uzaklıkta bulunması, uyuşturucu madde kullanımını kolaylaştıran en önemli etkendir. Bunun yanında ilin bir milyonu aşan nüfusunun olması, işsizliğin yüksek, üretimin ve istihdamın düşük olması ve çevre illerden yoğun bir göç alması da yasadışı madde ticaretini ve kullanıcı sayısının artırmıştır. Nitekim TUIK 2019 verilerine göre Türkiye’de ortalama hane halkı oranı %3.4 iken, Van’da %5.1 olduğu, ülke genelinde en çok göç alan ve göç veren iller arasında ilk sırada bulunduğu (2017-2018 yılları arasında 34.7 bin göç almış, 45 bin kişi göç vermiştir), Türkiye’de net okullaşma oranı  %83.6 iken, Van’da 61.5; 2018’de ortalama işsizlik oranı %9.5 iken, Van’ın da içinde olduğu TR2 bölgesinde %21.5 ve 2017 yılında kişi başına gayrı safi milli hasıla oranı %10.6 iken, Van’da da %3.9 dolar olduğu görülmüştür.

Türkiye’de illerin sosyal ve ekonomik gelişmişlik sıralamasında da sondan beşinci sırada bulunan Van’ın (SEGA, 2017:35), sosyal, ekonomik ve demografik yapısını ortaya koyan bu veriler, kentin en önemli sorununun göçle beraber işsizlik olduğunu göstermektedir. Van, genç nüfusta işsizlik oranının en yüksek olduğu illerden biri olarak kayıt dışı ekonominin de en fazla olduğu illerin başında gelmekte ve sadece kent merkezinde 15 binden fazla kayıt dışı esnafın olduğu tahmin edilmektedir. Van’ın dikkat çeken diğer bir özelliği de Ağrı ilinden sonra Türkiye’de en çok yeşil kartlının olduğu il olmasıdır (İnan, 2010). Sanayi, tarım ve hizmet sektörlerinin gelişmediği ilde üretim ve istihdam olanaklarının kısıtlı olması nedeniyle gençler ya çalışmak için büyükşehirlere gitmekte ya da kayıt dışı ekonomik faaliyetlerde bulunmaktadırlar. Bunun yanında kaçakçılık (özellikle de sigara ve akaryakıt) ve uyuşturucu madde ticareti de kentin kayıt dışı ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır.

Nitekim Van Emniyet Müdürlüğü Narkotik Suçlarla Mücadele Biriminin 2019 yılında gerçekleştirdiği 397 operasyonda 5 ton 231 kilo eroin yakalanmış, kaçakçılıkta 346 kilo esrar, sigara kaçakçılığında ise 1 milyon 283 bin paket sigara ele geçirilmiştir. Böylece Van ili, Türkiye’de uyuşturucu madde yakalamada ilk sırada yer almıştır (Aykaç, 2019). Kentte yasadışı madde ticaretinin bu denli fazla olması, gençler arasında madde kullanımı ve bağımlılığı da artırmıştır. Örneğin TBMM Araştırma Komisyonu’nun Raporu’na göre (2008:142-155), Türkiye genelinde 2004-2007 yılları arasında Ankara AMATEM’de yatarak tedavi olan madde kullanıcılarının yaşadıkları illerin dağılımında Van, ilk beş il arasında ve yine İstanbul Bakırköy AMATEM’de yatarak tedavi olan madde kullanıcılarının yaşadıkları illerin dağılımında da Van 3. sırada yer almıştır. Aynı yıllarda Türkiye’de uyuşturucu suçundan Kapalı Ceza İnfaz Kurumlarında hükümlü ve tutuklu bulunanların en fazla olduğu ilin de %56,26 ile yine Van olduğu saptanmıştır.

Uyuşturucu kullanımının ve bağımlılığının yüksek olduğu kentte bugüne kadar Van Emniyet İl Müdürlüğünün ve 2014 yılında da Van Bölge Eğitim ve Araştırma Hastanesi bünyesinde açılan AMATEM (Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi) ve ÇEMATEM (Çocuk ve Ergen Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi) gibi yerlerin kayıtları dışında kullanıcıların ve ailelerinin yaşadıkları sorunlarla ilgili herhangi bir veri tabanı oluşturulmamıştır. Aynı şekilde kentte, hali hazırda kaç kişinin madde bağımlısı olduğu, bağımlıların ne tür sorunlar yaşadıkları, uyuşturucu temin etmede ve kullanmada hangi koşulların belirleyici ve tetikleyici olduğu ama daha da önemlisi madde kullanımında ailesel faktörlerin ne kadar etkili olduğuyla ilgili derli toplu bir çalışmaya da rastlanmamıştır.

Van’da madde bağımlılarının sayısı hakkında net bir bilgiye ulaşamamanın temel nedeni ise, kullanıcıların genellikle durumlarını gizliyor olmalarıdır. Zira her toplumda olduğu gibi Türk toplumunda da uyuşturucu kullananlar genellikte sosyal çevrelerinden dışlanmaktadırlar. Ayrıca kullanıcılar, kullandıklarını söyledikleri veya tedavi olmak için bile olsa hastaneye başvurdukları takdirde polisin bilgisi olacağı, dolayısıyla hakkında bir tutuklama olmasa bile ailelerinin haberi olacağı korkusuyla genellikle kendilerini açığa vurmak istemiyorlar hâlihazırda kentte ciddi sayıda bağımlı bulunduğu anlaşılmıştır.

Aslında bölgede uyuşturucu kullanımının ve satışının bu kadar yaygın olmasının birçok farklı nedeni bulunmaktadır. Bu nedenlere göre Van’ın da içinde olduğu TR2 bölgesinde madde kullanımı ve bağımlılığının birinci derecede bölgenin coğrafi yapısından (İran’la sınır olunması, kaçakçılık...), ikincisi, bölgenin sosyo-ekonomik yapısından (Göç, yoksulluk, işsizlik, eğitimsizlik vb.), (Ögel, 2001) ve üçüncüsü de bölgenin demografik yapısından (çok çocuklu ailelerin olması ve bu ailelerin çocuklarıyla yeterince ilgilenmemesi vb.) kaynaklandığını söylemek mümkündür.

Bölgede madde bağımlısı bireylerin ortak özelliklerine bakıldığında karşımıza sırasıyla; genç olanların, ailesinin sosyo-ekonomik durumunun kötü, aile ilişkileri sorunlu, okul başarısı düşük ve aileleri eğitimsiz olanların, antisosyal kişiliklerin, dışlanmış bireylerin, tükenmişlik sendromu yaşayanların, aileleri zorunlu göçe maruz kalmış olanların, çekingen ve hiperaktif olanların çıktığı görülmektedir. Ayrıca yaptığımız çalışmalarda uyuşturucu madde kullanıcılarının maddeye başlama nedenleri arasında “arkadaş etkisinin ve “merak duygusunun olduğu vurgulanmış ve kullanıcıların %80’ninin maddeyi ya sokak satıcılarından ya da yabancı kişilerden temin ettiklerini belirtmişlerdir. (Devam edecek)